Linguatg da scrittira unifitgà RUMANTSCH GRISCHUN

Da dr. Bernard Cathomas

L'idea fundamentala: normalisar la situaziun dal linguatg. In linguatg viva e sa sviluppescha organicamain be sch'el è preschent e nizzaivel en tut ils secturs da la vita dal mintgadi. Cas cuntrari perda el la dignitad publica, l'attractivitad per il pledader e vegn privà da la regiuvinaziun organica. EI daventa folclora, requisit d'in temp passà, vehichel da communicaziun nunsuffizient. Exempels avain nus en la Rumantschia!
Procurar per relaziuns da linguatg normalas è perquai la pretensiun fundamentala dal moviment da linguatg rumantsch. Normalas èn las relaziuns per in linguatg, sche quel vegn duvrà en ses intschess autocton en tuttas domenas da linguatg: chasa, baselgia, scola, posta, bancas, segiranzas, interpresas, administraziun, dretgira; per inscripziuns, instrucziuns da maschinas ed apparats, artitgels da consum, reclamas publicas etc. etc. In pachet farina u latg cun inscripziun e decleraziun rumantscha è damai directamain forsa uschè nizzaivel per mantegnair e promover il linguatg sco in text litterar; in cudesch da famiglia u da militar en rumantsch po esser uschè impurtant sco in cudesch da lectura. En il cas da normalitad da la situaziun linguistica daventan il postin, l'agent da segiranzas, l'administratur, il vendider dal consum e.u.v. automaticamain purtaders e damai promoturs dal rumantsch!
Ina tala preschientscha dal rumantsch n'è per motivs pratics da plazza e da custs betg pussaivla en tut ils tschintg idioms scrits. Er la meglra administraziun e la pli gronda bainvulientscha na tanschan betg per realisar in tal program linguistic per ina populaziun uschè pitschna. La consequenza: blers bainvulents - firmas, manaschis, interpresas etc. - renunzian al rumantsch, perquai ch'els na san betg, en qual idiom scriver per offender ils pli paucs. Ed il rumantsch vegn chatschà pli e pli a chantun dal tudestg che dominescha adina dapli secturs ed a la fin finala insacura alura era il pensar e sentir dals rumantschs. In linguatg da scrittira unifitgà è perquai premissa e part integrala d'ina situaziun normala da linguatg.
L'istorgia da la Rumantschia en ils davos decennis discurra in cler linguatg. Per ina meglieraziun dovri oz in nov pensar ed in nov spiert, concepts clers e surtut la nizzaivladad pratica dal linguatg. Quella situaziun è da cuntanscher en in svilup organic e betg cun “curas radicalas” ed “operaziuns”.
La realisaziun d'in linguatg da scrittira communabel per plis idioms è - sch'il temp è madir persuenter - il pli normal dal mund. “Ils grecs discurrivan en differents dialects, sumegliantamain ils romans ed auters pievels. Ins ha ponderà, è sa cunvegnì, ha prendì il bun ed adattà dals divers dialects per stgaffir in linguatg litterar...” (P. Placi a Spescha, tenor Alexi Decurtins, Annalas 1974). En Norvegia, èn plirs pievels slavs (cf: Peter Brank/Monika Züllig: Kommentierte Bibliographie zur slavischen Linguistik. Slavica Helvetica, tom 17. Peter Lang, Bern 1981) e surtut era en Israel èn anc en noss tschientaner vegnids creads linguatgs da standard unifitgads che sa cumprovan. E gist quels process da crear in linguatg da scrittira unifitgà - entant ch'ils idioms discurrids èn sa mantegnids e sa fructifitgads e per part s'avischinads organicamain - ha per regla fatg nascher nova schientscha ed identitad, q.v.d., creà in sentiment d'appartegnair ensemen (guarda per exempel Israel). Quant bain che idioms/dialects sa mantegnan malgrà il linguatg da scrittira mussa l'exempel da la Svizra tudestga e mussan era ils dialects locals en la Rumantschia. Malgrà ch'ils da MedeI e Tujetsch, da la Lumnezia e da Breil scrivan il sursilvan da scrittira, en lur atgnadads localas sa mantegnidas. Ed ils tipics elements da Savognin existan anc oz, malgrà la differenza tar il surmiran scrit. La creaziun dal linguatg da scrittira succeda dentant be, sch'in tal vegn duvrà e giavischà per il diever en in'administraziun centrala u per funcziun e purtada surregiunala. Il context socio-economic, il temp, la voluntad da la communitad da linguatg, la prontadad dal stadi central, l'urgenza da la communicaziun e las forzas ablas per la creaziun d'in linguatg unifitgà ston dentant esser dadas.
Ina paregliaziun cun sumegliants process en las gruppas da linguatg europeanas mussa ch'in linguatg da scrittira nun è da cuntanscher cun regular e nivellar las atgnadads da singuls dialects/idioms, mabain plitost cun cumbinar ils elements ils pli derasads e tipics da plis idioms ad in nov linguatg da punt acceptabel, chapaivel e legibel per tuts. Tangar ils idioms è era sa mussà en la situaziun rumantscha sco ordvart delicat (guarda discussiun de e da en Surselva); eleger in idiom central (p.ex il surmiran) e vulair imponer quel a tuts nun è praticabel per motivs psicologics e pervia d'atgnadads regiunalas.
Caracteristicum da linguatgs da scrittira è gea gist:
- ch'els sa distinguan da furmas dialectalas e dialects specifics
- ch'els tschiffan il communabel ed elimineschan il regiunal
- ch'els fixeschan ina norma valaivla per tut las domenas e liberaliseschan la posiziun e normaziun dals idioms.

Crear in linguatg da scrittira na vul damai betg dir nivellar e trair tut sur in lasch, mabain profitar da la diversitad per normar in'unitad e gist qua tras mantegnair vinavant las diversitads. Damai: Mantegnair quai ch'exista en las regiuns e prender ina media linguistica per in linguatg da standard surregiunal.

È il temp madir?
Sco skizzà ston bleras cundiziuns esser ademplidas per ch'in linguatg da scrittira unifitgà daventia realisabel. Las experientschas d'enfin ussa en chaussa creaziun d'in linguatg da scrittira per l'intschess rumantsch (P. Placi a Spescha, Gion Antoni Bühler, Leza Uffer) e per l'avischinaziun na dattan a l'emprima egliada betg gist curaschi da far ina nova emprova. Noss spiert particularistic, nossa tenuta conservativa, la mancanza da perspectivas, noss cult cun la “situaziun extraordinaria è incumparabla” e cun la “vusch dal pievel” e noss pregiudizis han adina puspè impedì discussiuns fundadas e chaschuna polemicas. E quellas impedeschan alura da schliar ils conflicts normals ch'in tal project porta, sa chapescha.
Ina analisa detagliada mussa dentant ch'il clima per in linguatg da scrittira fiss favuraivel e ch'il temp per ina coinea savess esser madir, era en nossa communitad da linguatgs. Motivs per quella diagnosa:

1. Experientscha or da l'istorgia dal rumantsch
L'istorgia dal rumantsch mussa - per tgi che vul chapir - ch'igl è nunpussaivel da segirar a tschintg idioms la preschientscha necessaria en tut ils secturs indispensabels per l'existenza d'in linguatg. I manca - surtut per ils idioms pitschens, però er per ils dus idioms scrits ils pli ferms 
a) las persunas qualifitgadas per realisar a temp la producziun da linguatg necessaria
b) il dumber minimal da populaziun per giustifitgar ina preschientscha cumplessiva dal linguatg e realisar ils dretgs eguals d'in linguatg vivent
c) la forza finanziala necessaria per pajar ils custs resultants.

Pli pitschna la preschientscha d'in linguatg en ils divers secturs, e pli spert ch'el daventa paupers e svanescha la finala. La sort dal sutsilvan, privà dal tschep e da la funtauna da la Surselva avant ca. 40 onns duess esser avis avunda. Però er en il cas dal surmiran, puter, dal vallader e perfin dal sursilvan sa verifitgescha en ils davos decennis quella “lescha natirala” pli e pli. Ina cuminanza da linguatg e sco ina planta cun roma e frastgas. Il rom taglià davent dal bist pirescha. In unic idiom privà dal tetg e da la producziun en scrit da l'entir territori sa perda e croda. Il sursilvan è oz anc relativamain ferm, perquai ch'el reunescha sco cumpromiss acceptà tut ils dialects locals davent dal Lucmagn, da I'Alpsu e dal Diesrut fin Cuira. Era il sursilvan n'è dentant betg ferm avunda per cuntanscher en Surselva ina preschientscha cumpletta en las domenas dal linguatg scrit (p.ex. inscripziuns sin pachets da victualias en tud.!). E ch'il sursilvan scrit ha sco tal naginas schanzas en Surmeir è chapaivel, uschè logic sco ch'il cuntrari è er nunpussaivel: il surmiran scrit en Surselva! La Rumantschia è ina communitad da linguatg equivalenta a las autras en Svizra pir cura ch'ella ha - almain per il diever surregiunal ed extraterritorial - in linguatg da scrittira unifitgà sur ed ordaifer ils idioms! Mintgin sa ch'il rumantsch è in cas spezial e ch'i na dat 
betg duas situaziuns istoricas e linguisticas congruentas. Quai fatg astga dentant betg esser stgisa u impediment per realisar er en la Rumantschia quai ch'è en ina moda u l'autra, dentant adina cun il resultat d'in linguatg da scrittira unifitgà, sta pussaivel dapertut. 

2. Experientscha cun l'avischinaziun dals idioms
Las provas necessarias e logicas d'avischinar successivamain ils idioms han mussa ch'in tal proceder provochescha grondas emoziuns e blochescha a la fin finala discussiuns fritgaivlas e resultats en temp util. Novas gruppaziuns sa furman: Quels ch'acceptan e quels che stattan tar il vegl. Realisar cun forza ina avischinaziun successiva vegniss oz resentì sco nivellaziun nuschaivla (Gleichmacherei) e fiss da fieu en tut ils ladritschs da la Rumantschia. Tgi tema da perder igl agen e singular, tgi da vegnir dependent dals gronds, tgi cultivescha simplamain agens chaprizis. Ils equilibers regiunals vegnissan disturbads e cumpromiss cuntanschids cun gronda fadia mess en dumonda. Novas dispitas linguisticas fitg peniblas fissan strusch d'impedir. Las veglias dispitas èn ina admoniziun! Las experientschas en la Rumantschia ed en autras communitads da linguatg mussan che l'avischinaziun n'effectuescha betg be nivellaziun mabain er il cuntrari, numnadamain nova schientscha per atgnadads localas sco segn d'identificaziun regiunala. Tals svilups psicologicamain impurtants èn be pussaivels, sch'ils idioms regiunals restan sco puncts d'identificaziun. In linguatg da scrittira or dals elements communabels dals idioms sa fa dentant ordaifer la rait emoziunala da la situaziun linguistica existenta e lubescha als idioms lur svilup organic
or d'atgna dinamica, q.v.d.: adaptaziun successiva a la norma scritta u cultivaziun sapientiva d'atgnadads regiunalas. Al mument ch'in linguatg da scrittira surregiunal exista, survegnan dialects locals en il linguatg discurrì automaticamain nova paisa.

3. Nova concepziun da cultura
En ses rapport davart la politica ha la gruppa Clottu (1976) dà ina nova definiziun da cultura. Cultura è dapli che chant, musica, litteratura, teater, folclora. Ella cumpiglia tut las activitads ed expressiuns d'in pievel. Quella definiziun è expressiun d'in nov clima cultural en nossa societad. Ella tanghescha er il mantegniment d'in linguatg. Quel na sa lascha betg mantegnair be cun varsaquants cudeschs, chanzuns rumantschas e teater. EI sto esser preschent e nizzaivel per realisar la vita e cun quella la cultura en il mintgadi da l'entira societad (guarda sura: normalisaziun)

4. Linguatgs da scrittira èn relativs - idioms/dialects discurrids domineschan
Linguatgs da scrittira e normas han, surtut ils davos 2 decennis, pers en l'entira Europa lur muntada absoluta d'ina giada. Els èn meds pratics per la communicaziun scritta e generala, vegnan legids e chapids, dentant na discurrids da las massas. Ils dialects domineschan - surtut en Svizra tudestga - ils discurs sin tut ils stgalims e per tut ils temas (guarda “Mundartwelle” en Svizra tudestga). E quels dialects surpiglian ed adatteschan dal linguatg scrit las novas terminologias, influenzeschan dentant cun lur vitalitad er il linguatg scrit. Il scriver perda oz - en il temp dal analfabetissem funcziunal - pli e pli funcziun e muntada. Adina pli paucs, e quai en tut ils linguatgs, èn capabels da formular adequatamain in text pli lung. Il telefon, ils formulars fixs da cruschar, ils computers cun dialog etc. preservan ils pli blers da scriver insacura in text ed applitgar sez activamain in linguatg da scrittira. Leger e chapir tanscha per il solit per ils blers. Quella situaziun generala en nossa societad è sco tala fitg problematica. Per introducir in linguatg da scrittira unifitgà na savessi dentant betg dar ina meglra constellaziun. In nov linguatg da scrittira rumantsch duess per la gronda massa sulettamain esser in linguatg che mintgin sa leger e chapir senza difficultads. Discurrer ed en cas dals cas tenor giavisch er scriver - sa el dentant ses agen idiom. Cun l'interdependenza tranter linguatg scrit ed idioms discurrids vegnissan dentant surtut er ils idioms revalurisads e regiuvinads permanentamain tras la producziun da linguatg permanenta en il linguatg scrit.

5. Nov clima e nova situaziun en la Rumantschia
lavur da pionier durant ils davos decennis per la chapientscha surregiunala 
d) in nov pensar, q.v.d. 
- toleranza, avertadad ed in spiert liber da pregiudizis e resentiments 	

- abilitad da collavurar e schliar da cuminanza problems communabels
- curaschi ed abilitad da tschertgar novas schliaziuns per problems vegls
- voluntad da surmuntar traumas dal passà e planisar e construir ensemen il futur

e) in'independenza dal linguatg primar rumantsch tras la bilinguitad generala. Na fissan ils rumantschs betg bilings ed uschia facticamain independents dal “linguatg-mamma” per la communicaziun: e per part schizunt emoziunalmain independents - alura fiss la creaziun ed introducziun d'in linguatg communabel, malgrà tuts ulteriurs indizis, in bun toc pli greva. Quel fatg è surtut er da considerar per declerar las resalvas pli grondas da la generaziun pli veglia envers il linguatg da scrittira. Quella generaziun po avair identificaziuns e lioms emoziunals pli ferms cun il rumantsch che la generaziun giuvna, bilingua bunamain da tgina ensi

f) schientscha per la periclitaziun radicala dal rumantsch (“l'aua stat enfin culiez”) e la voluntad dad unir las forzas en quella situaziun.
Durant tschientaners èn ils intschess rumantschs stads separads ed autarcs ed han gì lur contacts economics e culturals en direcziuns separadas: l'Engiadina cun il sid, la Surselva cun il nord ed il Grischun central tras la situaziun da transit e dals pass sa mussa en tuttas duas direcziuns. Per l'emprima giada sa mussan ils davos decennis:

a) il svilup economic parallel en l'entir territori rumantsch (turissem)

b) in'orientaziun generala envers ils centers da la Svizra tudestga

c) in contact pli intensiv tranter ils rumantschs da las diversas regiuns.
-- tras la mobilitad moderna che schlucca l’idiom cun vitg e regiun
- tras in nov pensar che relativescha tenutas politicas e confessiunalas, che flaivlenta uschia las posiziuns istoricas, eliminescha barrieras e pussibilitescha l'entupada vicendaivla 
- tras radio e televisiun rumantscha che han prestà

6. Pressiun da la publicitad na rumantscha
La schientscha en l'entira Svizra per la quadrilinguitad e la diversitad linguistica è oz fitg alerta. Transfurmar quella bainvulientscha en acziuns ed engaschament a favur dal rumantsch pretenda dentant er d'offrir in linguatg duvrabel per l'entira Rumantschia. Quella cundiziun è adina puspè vegnida fatga. Perquai che nus n'essan betg stads abels da l'ademplir, è il rumantsch vegnì eliminà senza remischun en tantas e tantas domenas, ed il tudestg ha surprendì ses plaz. La pressiun da la publicitad na rumantscha resta, era sch'ella n'è betg adina explicita, ed ella crescha, tant dapli che nus punctuain e pretendain la normalitad.

7. Solida basa scientifica
Era sche Gion Antoni Bühler avess a ses temp chattà ina societad cun las medemas cundiziuns sco quellas descrittas, na fissi probablamain tuttina betg reussì da crear in linguatg da scrittira acceptabel. La basa scientifica mancava bunamain dal tut. Bühler sez n'era betg retoromanist e na saveva betg sa basar sin la documentaziun immensa dal Dicziunari Rumantsch Grischun e sin las lavurs fundamentalas da la retoromanistica da quest tschientaner. EI na saveva er betg consultar ils vocabularis dals singuls idioms per eruir ils elements ils pli derasads e communabels ed uschia crear ina coinea che tegneva l'equiliber giavischà. Tge vuleva el far auter en quella situaziun, che prender refugi al latin, e gist quai pass ha - tranter auter - engrevgià la realisaziun e l'introducziun da ses linguatg fusiunà.
Oz è la basa scientifica dada e las persunas cumpetentas stattan a disposiziun.

Ils set puncts explitgads mussan che la creaziun ed introducziun d’in linguatg da scrittira n`è betg be chaussa dals rumantschs sezs e ch’i na dependa damai betg be da nus, sche la nova emprova gartegia. I dovra oravant tut:

1.	Ina situaziun adattada ed in clima favuraivel per ina tala emprova (sociologicamain, politicamain, economicamain, culturalmain, istoricamain, persunalmain).
2.	In basegn en ed ordaifer il territori per in linguatg scrit unifitgà.
3.	Ina solida basa scientifica sin plaun filologic e sociolinguistic.

Quels facturs paran oz dad esser dads. La LIA RUMANTSCHA ha perquai gì buns motivs da far ina nova emprova.

Ils emprims pass
L'emprima fasa per la creaziun ed introducziun d'in linguatg da scrittira cuminaivel è terminada. Ella ha durà 1 onn (1982) ed ha cumpiglià ils sequents pass:

1.	Analisa da la situaziun odierna da linguatg e paregliaziun cun autras communitads da linguatg tenor ils puncts declerads sura.
2.	Incumbensa a prof. dr. Heinrich Schmid da l'universitad da Turitg da fixar las directivas per la creaziun d'in linguatg da scrittira sin basa scientifica.
3.	Discussiun da las directivas da professer Schmid cun ils retoromanists e cun exponents rumantschs e purificaziun da quellas directivas. (Ediziun: Heinrich Schmid: Richtlinien für die Gestaltung einer gesamtbündnerromanischen Schriftsprache, Rumantsch Grischun LR 1982).
4.	Preschentaziun dal project a la publicitad rumantscha tras referats da professer Schmid en las regiuns rumantschas.
5.	Preschentaziun dal project a la radunanza da delegads ed introducziuns d'ina fasa d'experiment pratic cun il rumantsch grischun per 2 onns.
6.	Instanza al Fond naziunal per segirar la perscrutaziun scientifica dal nov linguatg da scrittira. (Engaschament da dr. G. Darms per l’incumbensa scientifica).
7.	Diever dal nov linguatg da scrittira per inscripziuns, texts pli curts da diever surregiunal, etc.

Principis fundamentals per la derasaziun dal rumantsch grischun èn da l'entschatta ennà:
1.	Il linguatg da scrittira è ina purschida da la LR per tgi che vul far diever da quella, q.v.d.: il diever e facultativ.
2.	Il rumantsch grischun na duess betg concurrenzar ils idioms, mabain il tudestg e remplazzar u star sper quel en texts destinads per l'entir territori rumantsch (diever extraterritorial e surregiunal)
3.	La creaziun da quella coinea è e duess restar in process scientific e na daventar object da proceduras extrascientificas e pseudodemocraticas. Damai: naginas cumissiuns e votaziuns davart furma e reglas da quel linguatg da scrittira!
4.	Il project rumantsch grischun duess vegnir realisà ordaifer las finanzas ordinarias da la LIA RUMANTSCHA (cun meds dal Fond naziunal per la perscrutaziun scientifica e cun contribuziuns specificas per quel project).
5.	L'activitad ordinaria da la LIA RUMANTSCHA na dastga betg vegnir sminuida tras la realisaziun da quel project. Ils idioms periclitads ston en il medem mument vegnir segirads.
6.	Las lavurs en connex cun la creaziun e derasaziun dal rumantsch grischun duessan lubir d'activar la giuventetgna e furmar in cader per il futur.
7.	Il project duess signalisar la voluntad dals rumantschs d'empruvar tut il pussaivel per garantir l'existenza dal linguatg.

Ils proxims pass èn:
Metter a disposiziun pledaris cun ils pleds gia duvrads en rumantsch grischun.
Preparar sin basa scientifica in vocabulari fundamental ed engrondir quel cuntinuadamain.
Preparar ina grammatica elementara dal rumantsch grischun.
Realisar curs d'introducziun ed instrucziun en il rumantsch grischun (in tal curs ha gì lieu questa stad dals 8 als 12 d'avust a Savognin)

Realisar translaziuns en RG tenor dumonda ed incumbensas privatas e publicas.
Infurmar davart il RG tenor basegns e giavischs da la publicitad.
Perscrutar l'accoglientscha da l'idea e dal linguatg da scrittira sez.

L'avegnir
Igl è grev da dar prognosas precisas, damai ch'il project dependa - sco mussà - da tants facturs, per part nuncalculabels. Normala fiss ina situaziun sco quella en Svizra tudestga: in linguatg da scrittira e plis linguatgs regiunals discurrids. Sche la situaziun en terra rumantscha lubescha dentant in tal “svilup normal” po be l'avegnir mussar. Essan nus rumantschs - en la situaziun d'ina cultura en temp tardiv e cun noss cult dal particularissem, cun nossa tenuta magari conservativa, nossa resignaziun e mancanza da perspectivas! - abels per tals svilups normals? Jau sun sceptic e mirveglius, malgrà che las emprimas emprovas giustifitgeschan ina gronda speranza. Nossa voluntad è franc impurtanta e decisiva. Senza ina tscherta “force majeure” da dador, oravant tut da posts centrals che derasan infurmaziuns e texts, è la realisaziun e derasaziun dal linguatg da scrittira dentant nunpussaivla. Sche nus rumantschs pretendain dentant cun insistenza la normalisaziun da la situaziun da linguatg, alura vegnan ins era a pretender da nus ina tala normalisaziun davart da linguatg da scrittira ed idioms discurrids. Ed alura savessi vegnir uschia enavant ch'il rumantsch daventass linguatg uffizial sin tut ils stgalims, sa regiuvnass e sa recuvriss tras meds da massa suffizients, la preschientscha en las scolas autas, l'administraziun, dretgiras etc. Cas cuntrari - e quella prognosa è pli simpla da far perquai ch'ella correspunda gia oz bunamain ad ina realitad - croda il rumantsch en temp previsibel definitivamain giu sin il nivel da la folclora e nus rumantschs duvrain il tudestg bunamain dapertut cun excepziun en famiglia e per quels muments che nus ans entupain en clubs e celebrain il linguatg ertà da noss babuns, dentant betg nizzaivel per la vita da mintgadi.
Nus avain damai las letgas: linguatg sco folclora u linguatg sco med da communicaziun e pitga culturala centrala.
La dinamica ch'il rumantsch grischun sviluppescha dat dentant curaschi. La generaziun giuvna dals filologs lavura sut l'egida dals filologs cumprovads cun persvasiun e fidanza en l'avegnir. Ils rumantschs paran insumma d'avair realisà ch'els sajan sin in bastiment che va a funs e ch'i ha num sanar il funs ed il bist dal bastiment e na sulettamain embellir singulas salas e stanzas per la finala far naufragi cun l'entir bastiment. Armon Planta dovra en ina poesia ladina il sequent maletg: 

Logic 	Almain usche logic

Eu sun cunter	Eu sun cunter cha quista 
chi vegna s-chaffi 	casa hasa survegna
ün inter-rumantsch 	ün tet
da chanzlia

Perche?	Perche?

Pervia cha nus vain fingià 	Pervia ch'ella ha fingiàa
tschinch linguas scrittas! 	tschinch bellas stanzas!

Logic - nevaira?	Logic - nevaira?

Il linguatg da scrittira cuminaivel fiss in pass enavant: En il spiert ch'el documentass, en l'effect ch'el avess, en la dinamica ch'el muntass! Tants conjunctivs.