Marmorera reviva

Quattordesch uffants a l'ur dal lai. Marmorera, la vischnanca al «Gelgia» sfundrada en il lai da fermada, è rescuvrida. Quattordesch uffants en la vegliadetgna dad 1-10 onns dumbra Marmorera. Rita Uffer ha visità ils uffants e discurrì cun insaquants dals abitants da Marmorera.

L'onn 1982 ha la «Bündner Zeitung» preschentà la vischnanca da Marmorera en l'ediziun «Vischnancas grischunas». Walter Stricker, l'autur da l'artitgel sur da Marmorera, finescha ses patratgs uschia: «Viele Marmelser zogen weg, einige wenige bauten Neu-Marmorera auf. Ob das Geld sie glücklicher machte in der Fremde, wagen verschiedene Chronisten heute zu bezweifeln.» Sch'ils emigrads èn daventads ventiraivels a I'ester resta ina dumonda, però ils immigrads sa sentan bain a Marmorera. Ils Janutins per exempel. Lur bab era vegnì a Marmorera durant il temp ch'il lai è vegnì construì. EI manava in kiosk, suenter ha el surpiglià il restaurant al lai. Trais dals figls abiteschan a Marmorera, èn maridads la ed han famiglia. Samuel Janutin, ch'ha 10 onns, m'ha sincerà durant ina visita ch'jau hai fatg en scola a Sur, ch'el na vulessi betg abitar en in auter lieu che a Marmorera. Il medem m'ha confermà er Vanessa Lozza ed ils auters uffants ch'jau hai dumandà. A Sur van els a scolina ed a scola primara. Ina scola da consorzi tranter Mulegns, Sur e Marmorera. Il mument è Marmorera la vischnanca che dominescha en scola a Sur. Gia il 1967 ha la fusiun da quellas trais vischnancas gì lieu. Els vegnan dentant pupragnads, ils scolars e las scolaras da Marmorera, els na ston betg prender l'auto da posta per ir a scola: per els datti in transport privat, quai er per ils scolarets da la scolina. Sa chapescha a quint da la vischnanca, er sch'ils geniturs han strusch da pajar taglia.

Taglia minima
Be 10% è il pe da taglia a Marmorera, ina chaussa unica en il Grischun. In fatg che tirass anc dapli famiglias d'ir a star a Marmorera, però i mancan las abitaziuns. Per bajegiar manca il terren, lez è sut aua - sut quell'aua ch'avantagescha ils abitants da Marmorera en fatgs da taglia. Set giuvens pèrs abiteschan a l'ur dal lai a Scalottas, quasi tuts en lur atgna abitaziun. Els èn creschids si a Marmorera ed èn cuntents d'avair chattà ina lavur ch'als dat la pussaivladad da viver en lur vischnanca. Dad umens indigens sa tracti, lur dunnas èn vegnidas d'auters lieus, per part da la vallada da Surses, autras, da pli lunsch. Pauligna Lozza e Bernadetta Janutin m'han raquintà, ch'ellas stettian bain a Marmorera, er sch'i dettia naginas butias. Ellas san ir cun auto, fan lur cumissiuns utrò e sche necessari vegn la rauba er purtada en chasa. Il paun p. ex. m'ha Bernadetta Janutin ditg, er els hajan la pussaivladad da mangiar paun frestg gia la damaun, grazia ad in servetsch supplementar dal pasterner che sa ferma tar ils Janutins sin ses viadi da vendita tras la vallada. Las dunnas da Marmorera hajan ina buna relaziun tranter ellas, m'ha Pauligna Lozza sincera. Ellas fetschian er part da l'uniun da dunnas, er quai ina cuminanza da las trais vischnancas Mulegns, Sur e Marmorera.

Fusiun politica
Il giavisch da Serafin Luzio, in um d'affar, pensiunà, fiss da fusiunar las vischnancas da Mulegns, Sur e Marmorera: Uschia pudess ins er evitar che Marmorera stoppia dar giu mintg'onn 450'000 francs a la gulivaziun da finanzas dal chantun Grischun. Nuncunvegnientschas socialas impedeschan dentant quella fusiun: Marmorera cun be 10% pe da taglia, Mulegns cun 50% e Sur cun 110%. Quai signifitgass per Marmorera ch'il pe da taglia vegniss dauzà, e cunter quai sa dosta ina gronda part dals indigens.

Il dialect mora
Marmorera reviva, però il dialect da Marmorera, in dialect unic, in surmiran cun influenzas e tratgs dal puter e bergiagliot stat per murir. Anc discurran en la vischnanchetta da Marmorera diversas persunas attempadas il dialect, però ils uffants e per part gia lur babs betg pli. Gia els en creschids si en famiglias bilinguas. Els han fatg lur scolas en surmiran, els discurran surmiran, però els n'enconuschan betg pli activamain iI dialect da Marmorera. Tuttina po Marmorera sa ludar en perpeten d'avair gì il pli impurtant scriptur surmiran dal 20avel tschientaner: Pader Alexander Lozza.