L'identitad retorumantscha

Gion Deplazes. Sin la tschertga da l'identitad retorumantscha è Gion Deplazes quasi si'entira vita. Sia davosa publicaziun «Die Rätoromanen - Ihre Identität in der Literatur» è in dals fritgs da ses vasts studis sin quest champ. Mo era las «Funtaunas», l'istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel, laschan percorscher che Gion Deplazes è oz bain «il» expert da la Iitteratura rumantscha insumma.

Gion Deplazes è naschì ils 22 da mars 1918 sco fegl d'in pur pitschen e construider da pignas a Surrein/Sumvitg. Suenter la scola media a Muster ed il seminari da scolasts a Cuira ha el studegià a Friburg e Turitg e terminà quests studis cun la patenta da scolast secundar. Durant I'enviern ha el mintgamai dà scola primara e secundara a S. Benedetg, a Danis ed a la scola professiunala a Cumpadials. Dasperas ha el vinavant studegià istorgia, germanistica, litteratura tudestga e pedagogia.
L'onn 1947 ha el terminà ses studis sco dr. fil. Dal 1949-1961 è el stà scolast per tudestg ed istorgia al seminari da scolasts, dal 1961 fin 1983 conrectur a la scola chantunala ed incumbensà per istorgia e litteratura retorumantscha a l'universitad da Turitg, da 1983 fin 1989 era a la scola auta a S. Gagl.
A partir dal 1950 cumparan sias poesias, raquintaziuns, romans, gieus auditivs e lavurs litteraras.

Funtaunas - istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel
Questa istorgia da la litteratura rumantscha vul preschentar en in cumpendi cun documents originals la litteratura sco ch'ella è sa manifestada durant ils tschientaners en ovras oralas e scrittas. L'entir'ovra vegn a cumpigliar quatter toms. Fin oz èn cumparids ils toms I, II e III. Il tom IV è en lavur e l'ediziun è previsa per I'onn proxim.
En las Funtaunas vegn il lectur confruntà cun il rumantsch grischun; quai vul dir; il text da punt e da decleraziun è scrit en rumantsch grischun, entant ch'ils texts originals restan en lur furma autentica. Avant che sa decider per questa soluziun ha la Lia rumantscha - sco editura da I'entir'ovra - fatg in pass nunusità: EIla ha surdà, ils texts ad intgins scolasts da scolas medias per emprova. Il success cun ils texts en l'instrucziun è stà evident ed ha cumprovà che la LR ha elegì la dretga via.

«Die Rätoromanen. Ihre Identität in der Literatur»
Cun quest'ovra voluminusa en linguatg tudestg vul l'autur render accessibel la litteratura rumantscha e si'istorgia era ad in public betg rumantsch. EI n'ha dentant betg vulì far quai cun in'istorgia da litteratura usitada, mabain preschentar quella, persequitond ils fastizs da l'identitad dals Rumantschs sin basa da lur litteratura, q.v.d. ch'el ha empruvà da dar resposta a las duas dumondas suandantas: Co han ils scripturs e poets rumantschs vesì lur pievel? En tge situaziuns han els preschentà gruppas e singuls en il decurs dals tschientaners? Il resultat da questa concepziun è ina fitg interessanta elavuraziun e preschentaziun d'ina gronda quantitad da texts litterars e d'infurmaziuns istoricas e socioculturalas en ina furma differenta da lavurs precedentas, uschia ch'il cudesch è interessant e porta aspects novs er al public da lingua rumantscha.

Datti insumma in'identitad rumantscha?
A la fin da ses cudesch «Die Rätoromanen. Ihre Identität in der Literatur» scriva l'autur: «Ils Rumantschs na disponan anc oz da nagin linguatg da standard acceptà. Lur litteratura cumpara en 4-5 idioms u bain linguatgs regiunals, quai dapi la fixaziun ortografica en il 16/17avel tschientaner. Ni il linguatg ni ils pledaders èn insacur stads exponids ad ina repressiun averta d'ordaifer. Mo en ils davos 150 onns è la germanisaziun s'avanzada pass per pass e quai ha stuì manar ad ina crisa da l'identitad. Il rumantsch sco in linguatg minoritar che vegn strusch pledà d'in procent da la populaziun svizra, na posseda betg sco ils trais auters linguatgs naziunals in ferm territori da tschep en ils pajais vischinants. La Rumantschia è totalmain.dependenta da sasezza e sto procurar linguisticamain tut sez quai che tutga tar il diever quotidian en in mund che sa mida adina pli rasant. Patratgain sulettamain a las bleras maschinas dal tegnairchasa u da l'agricultura che vegnan trasora furnidas cun manuals en linguatgs esters. En la litteratura presta il rumantsch, en relaziun cun sia dimensiun, ina prestaziun considerabla. Quai na tanscha dentant mai per satisfar en tut ils grads ils lecturs moderns.
Fatgs geografics culturals han manà la naschientscha d'idioms scrits. Entaifer quests idioms regia in'identitad remartgabla. Quai demussa la buna derasaziun da litteratura, dentant en ediziuns fitg pitschnas. 
Quest'identitad idiomatica, tant bainvegnida sco ch'ella è, maina dentant tar ina separaziun da las forzas e dal potenzial d'ediziun. In'identitad rumantscha generala sin champ litterar n'exista anc oz betg.»
Ed a la fin da questa resumaziun pudain nus leger: «Sch'il linguatg e la cultura rumantscha duain betg svanir tuttafatg, resta tgira ed il rinforzament da I'identitad rumantscha in'incumbensa permanenta. Radio e televisiun pon, ensemen cun ils scripturs prestar lavur decisiva. Ch'els fan quai, è nossa speranza.»