Rumantsch sco model da convivenza

Jost Falett, President LR

Ils 20 da favrer 1938 nun ha il pievel svizzer be acceptà il rumantsch sco quarta lingua naziunala – el ha era demonstrà vers l’interiur e vers l’exteriur sin tge che l’idea da noss stadi sa basa; sin la multifariadad culturala, sin la convivenza dals quatter linguatgs. Nua è la Rumantschia arrivada oz, 60 onns suenter quella votaziun memorabla? Sajan nus sincers: Il «gea» frenetic dal pievel svizzer n’è il 1938, curt avant l’erupziun da la segunda guerra mundiala, betg stà be ina decleranza da simpatia per ils Rumantschs – igl è stà en emprima lingia ina ferventa manifestaziun naziunala. Il princip fundamental da noss stadi è l’egualitad da dretgs da las differentas cuminanzas, era da las minoritads, cun auters pleds: La solidaritad dals ferms cun ils flaivels. 
L’idea da renconuscher il linguatg rumantsch en la constituziun federala ha gì gia Giachen Conrad, l’emprim president da la Lia rumantscha. Otto Gieré ha proponì 1931 en sia gasetta «Sain Pitschen» da reveder l’artitgel 116 e surtut il deputà Sep Modest Nay e cusseglier naziunal Giusep Condrau han preparà il champ politic. Tge fieu che è i da quel temp tras il pievel descriva l’anteriur cusseglier federal Philipp Etter che è viagià 1937 trais dis tras il Grischun cun la cumissiun dals cussegliers naziunals e dals stadis per vegnir en contact cun lingua e cultura da la Rumantschia: A Savognin, Zuoz, San Murezzan, Trun e Mustér èn ils politichers vegnids beneventads da giuven e vegl cun costums e chanzuns e cun givels d’allegria. En contact cun la populaziun ed en blers discurs han els pudì sa persvader ch’il rumantsch vivia. Tgi sa, sche nus stuessan era oz envidar tscherts politichers da la Bassa en nossas regiuns per mussar ch’il rumantsch viva e co las differentas minoritads vivan da cuminanza en il Grischun triling? 
E tge è capità suenter ils 20 da favrer 1938? Fin la fin dals onns 70 ha il rumantsch pudì transponer be per part il status simbolic ch’el ha survegnì sco lingua naziunala en ina valur pratica sin il champ cultural, administrativ, economic u en la vita privata dal mintgadi. En questa fasa èn vegnidas fundadas las scolinas, èsi vegnì edì grammaticas, dicziunaris ed intensivà la lavur vi dal Dicziunari rumantsch grischun, promovida da lavur litterara e stgaffì il radio rumantsch. Suenter 1980 è la lavur da la Lia rumantscha daventada pli professiunala ed effizienta. Ina planisaziun da linguatg moderna ha promovì la normalisaziun dal rumantsch sin tut ils stgalims cun ils medems dretgs e las medemas cundiziuns che valan per las autras trais linguas naziunalas per tegnair pass cun il svilup tecnic, economic e social da nossa societad. Mantegnair ina lingua vul dir da la dar niz, da la render attractiva e necessaria per persunas da lingua materna e per immigrads. Entras il svilup da las medias pon las Rumantschas ed ils Rumantschs s’orientar oz davart tut ils temas politics, economics, culturals e sportivs en lur linguatg: 14 uras al di en il Radio rumantsch, en la Televisiun rumantscha, en la gasetta quotidiana ed en gasettas localas e da giuventetgna. Novas basas legalas dal Chantun e da la Confederaziun segireschan il diever dal rumantsch sin il champ giuridic ed administrativ. Il rumantsch grischun sco lingua da scrittira unifitgada pussibilitescha era a gestiuns sco la posta, la viafier, bancas, assicuranzas e bleras autras a communitgar en rumantsch. Rumantsch è daventà rom da matura e vegn instruì en tut las scolas professiunalas. En curs d’assimilaziun emprendan en Svizra passa 1000 persunas ad onn rumantsch. Ed il pli impurtant: Il pievel rumantsch è vegnì sensibilisà ed ha chattà ina nova schientscha. Ed è sin buna via da chattar questa identitad ch’è necessaria per ch’ina minoritad possia surviver. La convivenza cun ils auters linguatgs en il Chantun e la collavuraziun fritgaivla cun las minoritads linguisticas sin champ europeic mussan che la votaziun dals 20 da favrer n’è betg stada a lunga vista da gronda impurtanza be per nus: Il rumantsch po servir sco model da convivenza lunsch sur ils cunfins da la Svizra or.