Resumaziun dal text: La Republica helvetica,  ina perioda marcanta per l’istorgia dals chastels 

Da Peter Kaiser / translaziun Lia Rumantscha

Il temp da la Republica helvetica suenter la crudada dals sistems da pussanza da l’Ancien Régime vala er per l’istorgia da chastels sco ina perioda marcanta. L’organisaziun administrativa dals stadis confederads che sa basava en ses tratgs fundamentals sin structuras administrativas dal temp medieval tardiv è vegnida annulada en ina tratga e remplazzada entras in sistem statal nov. Il nov stadi central da la Republica helvetica tenor il muster franzos ch’è vegnì proclamà en in act festiv  ils 12 d’avrigl 1798 ad Aarau concentrava formalmain l’entira pussanza statala en ils organs separads dals cussegls legislativs dad ina vart e da la regenza da l’autra vart. Ils chantuns furmavan be pli unitads administrativas senza agen caracter statal. Las ierarchias statalas las pli bassas, ils districts, èn vegnids creads da nov pli u main independentamain da las veglias podestatarias e dretgiras. 
Cun questa ruptura radicala da las veglias unitads da pussanza vulev’ins gist er rumper il vegl urden statal che vegniva identifitgà dals republicans cun la predominanza nungiustifitgada da paucas famiglias elitaras e che dueva vegnir stgassà. Per preparar e segirar la destituziun dal vegl reschim duvravan ils aderents dal nov urden ils meds revoluziunars sco quai ch’els vegnivan duvrads en la revoluziun franzosa dapi 1789. Ils simbols e meds da pussanza dal sistem vegl eran daventads objects d’attatgas e giomias. 
Ils chastels da podestatarias en las terras subditas, nua che la pussanza territoriala sa concentrava e vegniva exequida dapi tschientaners, valaivan pervi dal stadi giuridic ed uffizial dals chastellans sco il pli marcant simbol dal sistem. Els represchentanvan la funziun da suveranitad territoriala; lur possess valaiva sco legitimaziun per la cuntinuitad da la pussanza territoriala che tanscheva savens senza interrupziun a la pussanza da la noblezza fin lunsch viaden en il temp medieval. 
La primavaira 1798 durant las midadas da la furma statala en la Confederaziun èn intgins chastels vegnids attatgads cun violenza. Spezialmain en las regiuns da las citads da Basilea, Soloturn e Berna èn plirs chastels da podestataria vegnids spogliads e destruids parzialmain. Igl è impurtant da constatar che quests donns èn vegnids chaschunads be per pitschna part en acziuns militaras durant l’occupaziun dal pajais entras las truppas franzosas (pli ferm han patì divers chastels durant ils cumbats tranter ils Franzos dad ina vart ed ils Austriacs e Russ da l’autra vart en la segunda guerra da coaliziun). Tant pli han vandals e revoluziunaris dals chantuns attatgà e destruì plirs chastels. Quests eveniments n’èn betg mo interessants ord vista da l’istorgia dals monuments, mabain els ston er vegnir valitads generalmain ord vista istorica. Igl è da partir da l’autoritad ch’ils chastels da podestaria signifitgavan. Pliras funcziuns ch’eran colliadas cun la sedia dal chastellan èn svanidas totalmain cun l’aboliziun dal sistem. Autres sco per exempel la funcziun militara e sociala èn sa mantegnidas er suenter la partenza dals chastellans. 
En differents lieus han las instanzas administrativas responsablas tschertgà novas funcziuns per ils bajetgs vids. En in emprim pass han las instanzas tschertgà da 

suvegnir ina survista da las possesiuns ch’èn vegnidas decleradas sco bains  naziunals, surpigliads dals stadis vegls. Quai ch’il stadi n’ha betg retegnì per l’agen diever, han ins dà a fit u vendì a privats, tranter auter intgins chastels. Cunquai che la Republica helvetica ha durà be curt, è questa procedura cumplitgada vegnida exequida be parzialmain. Gia durant la mediaziun dapi 1803, rinforzà durant la fasa restaurativa da l’urden statal dapi 1815 han plirs chantuns federals puspè occupà plirs chastels vegls da podestaria sco centers da pussanza per reprender qua tras en la structura administrativa e simbolica il vegl urden statal.