Simpel e cler, dentant uschè exact e precis sco necessari
Scriver artitgels per gasettas munta da sa tegnair vid tschertas convenziuns

Da Gieri Antoni Caviezel

Uschè pac sco quai ch’i dat ina «scienza pura e schubra» en la cumposiziun d’in’ovra musicala ni pertutgant il diever dal linguatg, na datti er betg reglas e prescripziuns fixas el schurnalissem. Mintga artitgel ha dentant da ademplir tscherts criteris e da resguardar diversas convenziuns. Prendì ch’il schurnalist na sa tegn betg vid questas convenziuns sto i dar buns motivs da tralaschar las normas usitadas. Per evitar trumpadas è la collavuratura u il collavuratur liber supplitgà da telefonar a la redacziun e s’infurmar avant che far ina lavurada per il giat. Plinavant sto quella u quel respectar las lunghezzas che valan per las singulas spezias d’artitgels. Ina gratulaziun è nagin necrolog, in rapport d’ina radunanza communala sa differenziescha dad ina tematica tractada dad in expert. Per mintga spezia d’artitgel vala: «Uschè curt sco pussaivel, dentant uschè lung sco necessari.»

In artitgel entschaiva ditg avant ch’ins scriva l’emprim bustab
Er sche i fa pli u main adina prescha el schurnalissem èsi pli prudent da sclerir diversas dumondas avant ch’insumma scriver insatge. L’autur sto dar resposta a las suandantas dumondas: Tge vul ins communitgar cun in artitgel? (La finamira stuess ins savair formular en duas construcziuns). Fan quests cuntegns e las intenziuns insumma in senn per lecturas e lecturs? Duai l’artitgel simplamain divertir, intermediar fatgs, mussar connex ni rapportar, valitar fatgs u sensibilisar per ina problematica? Tge aspects èn da muntada centrala? Tge dumondas restan senza resposta e dastgan questas dumondas restar avertas? Ultra da quai duai il scrivent er esser conscients da la structura e la cumposiziun da ses artitgel. El sto ponderar: Tge furma schurnalistica è inditgada? (Ès quai in curt rapport, in artitgel pli vast, in commentari, ina glossa u columna, in’intervista, ina critica u recensiun, in puntg da vista u in’opiniun)? Co vegn introducì la materia e co vegn il lectur motivà per la tematica? In punct central el schurnalissem odiern è adina puspè quant fitg che la tematica duai vegnir persunalisada ed emoziunalisada? Co vegn il tema sviluppà e structurà e na betg sco davos schebain i basegna fotos, graficas, caricaturas, fanestras, tabellas, signets, boxas, colur e.u.i? 

Las set dumondas schurnalisticas
In bun agid per mintga persuna che na sa fatschenta mintga di cun scriver artitgels èn las uschenumnadas set dumondas schurnalisticas. Ina contribuziun che dat resposta a quellas grategia cun gronda probabladad. Tgi, tge, pertge, nua, cura, daco e danunder deriva l’infurmaziun! Il lectur, la lectura vul respostas e quai en furma concisa, naginas flosclas e descripziuns irrelevantas. L’autur sto intermediar: Tge ch’è vegnì ditg, e na da tge ch’i è vegnì pledà. Plinavant è la cronologia dad in’occurrenza da muntada secundara per il lectur. Perquai vegn rapportà tenor l’impurtanza dals fatgs e schabetgs. Il pli impurtant è adina a l’entschatta da l’artitgel. Perquai è il titel, il suttitel e l’emprima construcziun decisiva schebain il consument legia er a fin in artitgel u betg. La perscrutaziun ha mussà ch’ina buna part da la glieud legia mo ils titels, l’introducziun (lead) e las legendas da las fotografias. Consequentamain ston quellas parts d’in artitgel cuntegnair tut l’infurmaziun relevanta. Sche ins raquinta in schabetg spezial ad in’autra persuna entschaiv’ins era cun il coc da la istorgia e revegn per pli tard ad auters aspects. Gist uschè funcziunescha in artitgel per la gasetta. L’autur sto er avair il curaschi da laschar davent tscherts fatgs main interessants. Tge criteris che las singulas parts d’in artitgel ston ademplir è da chattar en la fanestra agiuntada. 

Elements dad in artitgel
Titel principal
Trair l’attenziun, svegliar mirveglias, animar da leger. Betg dar da crair insatge che n’exista betg. Reproducir in’atmosfera neutrala.

Suttitel
Orientar il lectur(A) davart l’eveniment.

Autur(A)
Num entir vegn inditgà per artitgels retschertgads, inizialas per rapports.

Lead
L’emprima construcziun è decisiva schebain i vegn cuntinuà u betg. L’essenzial da l’artitgel è en il lead. Il lead è ina spezia da resumaziun da l’artitgel.

Text
L’impurtant al cumenzament. Derasar novitads absolutamain correctas e precisas. Linguatg simpel e cler, dentant uschè exact e precis sco necessari. Il maini persunal è absolutamain irrelevants (quel s’auda en commentaris, puntgs da vista, glossas u columnas etc.). Descriver, dentant betg giuditgar. Betg patratgar per il lectur(A). Nums e funcziuns na dastga il redactur betg sbagliar. Opiniuns pro e contra èn indispensabels. Èn las set dumondas schurnalisticas respundidas? Igl art da scriver è il laschar davent. En media 16 pleds per construcziun. 

Titel intermediar
Manader da l’artitgel. Nova infurmaziun, nov chapitel. Trair danovamain l’attenziun. Element grafic per schluccar il text. 

Legenda
Sto correspunder absolutamain a l’infurmaziun ed il cuntegn da la foto u caricatura. Spezia da lead. 

Fanestra
Reservada per aspects spezials, tabellas, chavazzins etc.