L’anonimitad per finamira

Da Benedetto Vigne, Turitg

En sia intervista cun Jost Falett (La Quotidiana dals 26 d’october) s’exprima Claudia Cadruvi en ina dumonda sequentamain: «Ma in Rumantsch en la Surselva enconuscha strusch ina Rumantscha en l’Engiadina… Na duvrassi qua betg er in clom d’agid?» 
Quella dumonda parta dad in preconcept ch’è, tenor mes avis, fallà ed en spezial er fatal. Jau vuless renviar ad in essai mes scrit curt suenter la Scuntrada da Laax 1991, cumparì en la Litteratura 14. Ins pudess simplifitgar la tesa da lez essai cun la parafrasa: Rumantsch è mintgamai mo tgi ch’ins enconuscha – ina fatscha estra n’è mai rumantscha. Quest preconcept ha marcà la Rumantschia per tradiziun e para da marcar ella vinavant: Ord ina tala optica resta il rumantsch in linguatg da famigliaritad, da regiun, da «clan» u da cumplizi – in dals motivs principals per la dispariziun dal rumantsch. 
La finamira dal moviment rumantsch modern è quella da surventscher quella optica. El postulescha ina normalitad surregiunala per il rumantsch, ina normalitad che cumpiglia er in linguatg da traffic tranter persunas anonimas, e ch’è la finala er in’impurtanta premissa per confermar il conscient linguistic. Ils pass instradads durant ils davos quindesch onns mussan tuts en ina tala direcziun. Il rumantsch grischun è (era?) in dals elements centrals per cuntanscher questa finamira: Gist ina lingua communabla na pli colliada a regiuns singulas ans pudess magari dispensar da quel sentiment, ch’ins stoppia enconuscher tuts e tuttas. (La Quotidiana fiss in ulteriur element – però betg cun il concept actual!) 
Il deduct dad ina tala deregiunalisaziun ins po vesair, sch’ins volva la perspectiva da quai ditg a l’entschatta: Sch’ins n’enconuscha betg mintga Rumantsch(a), alura po – a l’invers – er mintga persuna estra che passa sur via, teoreticamain, esser ina rumantscha. Damai nagin motiv pli da stuair scuntrar quella – sco usità en territori rumantsch – per tudestg! Tge ulteriuras consequenzas ch’in tal svilup savess avair pon ins mo sminar. 
Da l’autra vart sai jau bain ch’in tal concept è fitg utopist ed illusoric, gist en vista al fatg ch’en il fratemp è bunamain mintga vischnanca rumantscha daventada in center da turissem interchantunal, sche betg internaziunal, determinà dal linguatg da la maioritad turistica invada, pia dal svizzer-tudestg. 
E tuttina vuless jau insister sin quest postulat: Tutt’onur a las Scuntradas, ma jau na vi betg enconuscher mintga onda da Ftan, mintga tatta da Tujetsch, jau na vi gnanca enconuscher las convischinas da Savognin. Jau avess perencunter pli gugent sche tuttas quellas persunas ma salidassan per rumantsch cur ch’jau vom a spass tras las vischnancas – malgrà ch’ellas m’enconuschan betg.