Imperatura Zita da l’Austria

Da Toni Berther, Cuira 

Ils 14 da mars 1989, pia avant diesch onns, è morta a Zizers l’imperatura Zita da l’Austria en l’auta vegliadetgna da 97 onns. Ils meds da massa han rapportà a ses temp sur da la persunalitad. Il motiv per deditgar ina curta renconuschientscha a l’imperatura Zita è il fatg ch’ella ha vivì en il Grischun passa 30 onns, ins po bain dir sia lunga saira da la vita. Per l’auter n’avain nus Grischuns democrats enfin la crusta strusch da ludar ils de Habsburg da pli baud, encunter ils quals nus avain adina puspè gì da batter entaifer ils tschientaners passads. Jau patratg mo a la sentupada da la Chalavaina 1499. Ma dapi lura èn passads tschintg tschientaners. La Svizra ha dapi lung temp relaziuns amicablas cun l’Austria. 
Zita è nata ils 9 da matg 1892 sco figlia d’ina gronda famiglia da la schlatta Bourbon-Parma. Ils 21 d’october 1911 marida la princessa Zita il duca Carli da l’Austria, successur da l’enconuschent imperatur Franz Josef. L’Austria daventa ils 12 da november 1918: Republica. Gia il mars 1919 vegn la famiglia de Habsburg chatschada e bandischada da l’imperi e perda titel e terra. La dinastia aveva regì l’Austria 636 onns davent da 1282 enfin 1918. Questa exiliaziun è stada ina crudaivla e nauscha denigraziun per la chasa de Habsburg. I suondan trists onns senza paus e ruaus. In temp sa chatta la famiglia cun uffants pitschens en Svizra, per curt temp schizunt a Disentis/Mustér. L’um Carli mora 1922 cun mo 35 onns. L’imperatura Zita ha gì otg uffants. Ella sa deditgescha cumplettamain a l’educaziun da quels. Lung temp abiteschan els en Spagna, essend da la lingia Bourbon-Parma. 
Nun stond pli en la glischur publica, daventa la famiglia de Habsburg prest ina famiglia normala, che na dat chaschun a sensaziuns. L’imperatura Zita è stada in exempel d’ina mamma sco nus avain enconuschì ed enconuschain er tar nus. Dunnas e mammas che s’engaschan da cor per dar a la famiglia ina buna basa per la vita. En noss chantun Grischun ha la davosa imperatura da l’Austria chattà ruaus e sa sentiva tuttina manaivel da sia famiglia distratga per l’entira Europa enturn. Ils ses vegnivan adina puspè a visitar ella ed era delegaziuns da simpatisants da l’Austria e d’auters pajais. 
Qua tar nus en il Grischun n’aveva strusch insatgi da far insatge cun l’imperatura Zita, ch’è strusch s’exponida publicamain. La polizia d’esters era cumpetenta d’uffizi anora. Jau ma regord anc bain d’avair suttascrit la lubientscha da domicil da l’imperatura Zita. I pudeva capitar, ch’in schurnalist u in’autra persuna vuleva savair insatge. Per exempel: Danunder che l’imperatura saja, sch’ella è vegnida exiliada da ses pajais? Con ditg ch’ella saja effectivamain stada en noss chantun? Sut tge ch’ella figureschia en ils registers da la polizia d’esters? Sch’ella haja renunzià a ses titel? Jau mez hai gì contact cun l’imperatura Zita sulettamain ina giada, per l’auter plitost cun in figl. 
Ad ina sepultura cun pauca glieud en igl «Johannesstift» era preschenta era l’imperatura. Ella ha fatg l’impressiun d’ina vaira sontga. Ina digna represchentanta da finiziun d’ina monarchia da passa sis tschientaners che ha furmà essenzialmain il spiert cristian e cultural da l’Europa. 
Ella ha segiramain gì ina dira sort e fatg atras in grev temp, ma ella è sa mussada gronda en sia tenuta durant ina lunga vita en l’exil. Sco ina persuna da confidenza ha ditg, assistiva l’imperatura mintga di a la sontga messa ed urava di per di in rusari. 
Cun sia tenuta da cardientscha e retegnientscha politica ha ella segiramain contribuì bler per la pasch e l’avischinaziun europeana. Ins po bain exiliar e denigrar persunas, ins na po dentant betg mazzar il bun spiert. En la vegliadetgna da 90 onns finalmain ha l’Austria lubì a l’imperatura Zita da far ina visita a sia veglia patria. Ella è morta set onns pli tard, numnadamain ils 14 da mars 1989. Ella ha enfin la mort mai renunzià a ses titel d’imperatura da l’Austria. La sepultura ha gì lieu en l’Austria l’emprim di d’avrigl. La Svizra ha segiramain agì prudent cun dar domicil a la davosa imperatura dals de Habsburg.