L’Ungaria tranter alliads e fragliuns

Da Guiu Sobiela-Caanitz

L’affluenza dals Cosovars che la soldatesca serba ha bandischà da lur patria palaisa mintga di ch’ils dus sta-dis limitrofs, l’Albania e la Macedonia, n’han anc betg chattà lur ballantscha interiura suenter decennis da communissem. Cun la Serbia cunfinan dentant plis auters pajais emancipads da lezza oppressiun. In d’els, l’Ungaria, entamez l’Europa, appartegna oramai a quella organisaziun dal contract da l’Atlantic nord (OCAN, per englais NATO) che sa sfadia da sfurzar la Jugoslavia da schanegiar ils Cosovars. 

Ina regenza nova e giuvna 
Da l’Ungaria aud’ins pauc. Ins han gia emblidà che l’elecziun da ses parlament en matg 1998 ha mess sutsura la repartiziun dals sezs e surdà il guvern da diesch milliuns umans ad in’equipa nova. Las cifras èn cleras: Partida socialista 134 (–5), Lia da democrats libers 24 
(–46), però Lia dals giuvens democrats 148 (+128) e la partida dals purs pitschens 48 (+22). Las dus victuras han pia furmà la regenza; ses schef Victor Orbàn, naschì dal 1963, è da la generaziun da nossa cussegliera federala Ruth Metzler, e quai en in stadi limitrof da la dictatura europeica la pli sanguinusa. 

300 000 ostagis en la Serbia 
Il dictatur serb ha passa 300 000 ostagis ungarais en la Voivodina. Lezs furman la segunda gronda minoritad etnica da la Jugoslavia, suenter l’albanaisa ed avant ils muslims slavs dal Sandschac (regiun da Novi Pazar). In manader da quels Ungarais, Jószef Kasza, ha gist reproschà ad Orbán sia solidaritad cun ils alliads da l’OCAN encunter la Jugoslavia. Kasza planscha ch’Orbán "unfreschia ils Ungarais da la Voivodina ed als surlaschia a lur destin d’ostagis" ("NZZ" dals 10 d’avrigl). Orbán ha replitgà ch’el enclegia la situaziun ordvart difficila da lezza minoritad. Quai constat; l’aviaziun ungaraisa na fa betg part da las attatgas encunter la Jugoslavia. 

Ils lioms cun tschels Ungarais 
L’Ungaria sto resguardar er autras minoritads limitrofas. Ella vegn ad esser in dals emprims pajais antruras communists ch’adereschan a l’UE. Dentant vegn in sectur delicat a chaschunar tensiuns tranter l’integraziun europeica da l’Ungaria e sia solidaritad cun quels "fragliuns" che ston anc spetgar pli ditg. L’adesiun d’in pajais al spazi da traffic liber da las persunas, l’uscheditg spazi da Schengen, premetta che lez pajais pretendia in visum dals vischins da tschels stadis. Però l’Ungaria vul promover ils barats cun il milliun e mez Ungarais en la Rumenia, il mez milliun en la Slovachia ed ils var 200 000 en l’Ucraina. Ils Ungarais d’ordaifer l’Ungaria profitan da las instituziuns spiertalas dal pajais. I na sa tracta be dal linguatg. Els èn tradiziunalmain catolics u refurmads, entant che la Rumenia, la Serbia e l’Ucraina appartegnan per la pli gronda part a la cristianadad da l’ost. L’uniun "Glaube in der 2. Welt" (Zollikon) gida l’Academia teologica refurmada da Sárospatak, en l’Ungaria dal nordost, a dar stipendis a students d’omaduas schlattainas or da la Rumenia, la Slovachia e l’Ucraina. 

In patg stgaffescha minoritads 
Pir il patg da Trianon (1920) ha stgaffì ils cunfins che spartan oramai l’Ungaria da lezzas cuminanzas. Ils victurs da l’emprima guerra mundiala han sa servids senza retegnientschas, senza dumandar l’opiniun da la glieud pertutgada. Milliuns Ungarais èn vegnids attribuids navidas a stadis centralisads da tip franzos che faschevan tut il pussaivel per assimilar minoritads, numnadamain la Rumenia, la Tschecoslovachia ed il Stadi dals Serbs, Croats e Slovens, "battegià" Jugoslavia dal 1929. Il contract da Paris ha con-firmà dal 1947 ils cunfins da 1920; be la Tschecoslovachia ha regalà ses piz da l’ost a l’Uniun sovietica ch’è pia vegnida limitrofa da l’Ungaria. Tut questas terras e cuntradas han lura stuì endirar il viertgel da plum communist per passa quaranta onns. Suenter ha la democrazia triumfà en l’Ungaria dal 1989, entant che l’Ucraina e la Slovachia èn vegnidas independentas dal 1991 resp. 1993. En quests davos dus pajais occupa la minoritad ina lunga sdrima da cunfin che tanscha da Mucatschevo/Munkács fin en la regiun da Bratislava/Pozsony, la chapitala antruras da l’Ungaria ed oz da la Slovachia. Dapi l’atun 1998 sa calma plaun a plaun la situaziun politica ed economica da quest davos pajais; quai po be meglierar la sort da sia cuminanza ungaraisa. 

La patria da Bartók 
Ils gronds segns da dumonda han num Jugoslavia e Rumenia. Ils Ungarais da la Voivodina teman ch’il dictatur serb als sforzia d’abandunar lur patria. Quai na ston temair quels da la Rumenia; lezs vegnan però a stuair lutgar sin terren politic per pudair surviver sco cuminanza culturala. Questa pon ins parter en trais gruppas. La principala (bunamain in milliun olmas) furma la maioritad en dus districts orientals da la Transilvania al pe da las Carpatas, enturn ils curs superiurs dals flums Olt e Maros/Mures. Lura vegn ina sdrima sper il cunfin cun l’Ucraina e l’Ungaria, enturn la citad da Satu Mare/Szatmárnémeti. Plinavant viva ina diaspora ungaraisa en pliras cuntradas, cunzunt quellas cha faschevan part da l’Ungaria fin dal 1920, sco il Banat, sper il cunfin serb, la patria dal genial cumponist Béla Bartók (1881-1945), ed il rest da la Transilvania, nua ch’ina quarta part dals 330’000 umans a Cluj Napoca/Kolozsvár è da linguatg ungarais; là è naschi dal 1944 János Martonyi, oz il minister da l’Ungaria per l’exteriur. Gist ils Ungarais dal Banat han mess ad ir la revoluziun da 1989 che ha manà a fin la terrur communista. 

Las duas Rumenias 
Èn ils Rumens insumma pronts da renconuscher en lur stadi ina cuminanza sco l’ungaraisa, cun tradiziuns linguisticas, religiusas e spiertalas evidentamain differentas? Las elecziuns presidenzialas e legislativas da 1996 han palesà ch’i dat duas Rumenias. Gudagnà ha la Convenziun democratica (CD) da prof. Emil Constantinescu, ussa il president dal stadi, la pli ferma en la Transilvania ed il Banat, sco er en ils intschess industrials sper il Mar nair ed al sid da las Carpatas. La CD vul renovar e sanar l’economia e manar il pajais vers l’adesiun a l’UE ed a l’OCAN. La Rumenia arcaica, a l’ost e si-dost da las Carpatas, ha vuschà per las partidas populistas e naziunalisticas che regivan dapi il 1989. Però era la citad da Cluj Napoca/Kolozsvár ha sa dat avant onns in president naziunalistic che fa tut il pussaivel encunter la minoritad ungaraisa. Ils problems economics engrevgeschan la lavur da la regenza rumena; sias fadias da sanar l’industria displaschan a privilegiads dal communissem sco ils miniers. Il pajais n’è anc betg arrivà a la fin dal tunnel. Constantinescu e lura, sin giavisch da lez, la Baselgia ortodoxa rumena han envidà il papa ad ina visita; el sa trategna en Rumenia dals 7 enfin als 9 da matg 1999. Ses viadi na lunsch davent da la Serbia merita l’attenziun dal public europeic. 

Punts en l’Europa centrala 
L’Ungaria d’avant tschient onns, bler pli vasta che quella d’oz, n’aveva segir betg realisà ina convivenza ideala tranter ses pievels. Lezs pudevan tuttina sa sviluppar meglier aifer l’Ungaria che quels dals stadis balcanics. Ils Serbs da la Voivodina per exempel "furmavan la part la pli progredida da lur entira naziun (...). La citad da Novi Sad era renumada sco l’Aten serb e la Voivodina sco la tgina da l’etnia serba (...). Da lur societad derivan plis scripturs famus, schurnalists, advocats, poets e picturs (...). Il numer da scolasts primars serbs creschiva adina: 563 dal 1890, 747 dal 1910" (1). La principala uniun culturala serba, cun ina chasa editura, residiava a Novi Sad. La Voivodina era ina punt tranter l’Ungaria, pia l’Europa centrala, ed ils Serbs da la Serbia, la Bosnia, l’Erzegovina ed il Montenegro. Era l’Ungaria d’oz po daventar ina punt tranter las veteranas da l’UE e l’OCAN, sco la Germania e l’Italia, e candidatas cun minoritads ungaraisas sco la Rumenia e la Slovachia. "L’OCAN garantescha nossa segirezza. Ensemen cun l’UE è’la il pegn principal per la segirezza da noss pajais". Lezza decleraziun da l’anteriur cusseglier dals chantuns maior Otto Schoch (2) ex-prima era la persvasiun dals politichers ungarais responsabels. 
(1) Dimitrije Djordjeviç en: Die Habsburgermonarchie 1848-1918, tom 3, Die Völker des Reiches, Vienna (Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften) 1980, pp. 744-746 
(2) Acts, revista emnila, Turitg, 1. d’avrigl 1999, p. 36