Ils Franzos han occupà e sblundregià la Svizra avant 200 onns 
Battaglias sper Turitg ils 4 da zercladur ed ils 26 da settember 1799 

Da dr. Johann Ulrich Schlegel

Istorgia è adina istorgia dals victurs. Ed igl eran ils revoluziunaris che triumfavan. Uschia èsi evident che quest temp somber da l’uschenumnada Helvetica dals onns 1798 enfin 1800 vegn taschentà, embellì u sursiglì elegantamain. Cun la consolidaziun da la victoria è tschessada la crudaivladad dal temp revoluziunar. Enavos èn restads ils fritgs d’ina libertad celebrada sco progress, d’instituziuns umanas tenor il princip da legalitad e l’auta realisaziun da pli e pli schanzas egualas per tut ils umans. Suenter 200 onns èsi ura e temp da trair endament il fatg d’ina fasa da naschientscha totalitara e dal tradiment da la patria ad ina pussanza estra ordvart rapinusa e guerresca, a la Frantscha revoluziunara. 

Erosiun da la stabilitad sociala en Svizra 
Vers la fin dal 18avel tschientaner è sa midada la situaziun da guerra, provocada da la Frantscha revoluziunara, cuntinuantamain en l’Europa centrala. La voluntad da la populaziun svizra da fortifitgar ils cunfins e da dustar in’invasiun existiva la davosa giada ils 1796. 1797 steva Goethe a Stäfa. Là ha el gì «l’impressiun d’in bainstar reglà» e s’accurschì «be qua e là da tumults pitschens che laschian concluder che tut ils giavischs dal pievel na sajan anc betg accumplids.» Il secretari da Goethe, che steva en pli stretga relaziun cun il mintgadi da quest pievel, veseva la situaziun da lez temp en moda pli dramatica. I regnia ina «revoluziun totala, ch’ins…» haja «cumenzà». E – «la situaziun» saja «ordvart privlusa». Il clom da cumbat da la Revoluziun franzosa «libertad ed egualitad» tschiffava pli e pli la Confederaziun svizra e lumiava il pensar guvernamental. Cun la pretensiun d’egualitad sa sviluppava la nova autonomia da l’uman che daventa liber ed independent. 
La voluntad da la populaziun da sa defender tschessava. Ins cumenzava a crair dapli en ils avantatgs ch’en ils dischavantatgs d’ina invasiun franzosa. Anc devi en quest reguard ils reacziunaris. 1798 èn fugids blers da quests conservativs a l’ester segir. Bandas d’uscheditgs patriots, da fanatichers cun in pensar modern ed ina cretta en il progress gievan girond per il pajais e terrorisavan quella glieud che n’era probablamain betg averta per il nov. Quai era l’ura dals Franzos expandends en Svizra. Els han conquistà Berna ils 5 da mars 1798 ed han sblundregià ses stgazis prezius. 

Ils uschenumnads deliberaturs s’han mussads sco oppressurs 
A Turitg era il snuizi considerabel. Perfin il curaschi dals patriots s’ha calmà evidentamain. La sblundregiada ha cumenzà a s’extender sin tut il pajais, col-lià cun donns fitg grevs. La Svizra è daventada ina retschavidra d’ordras da la Frantscha. Il posteriur president da la citad da Turitg, David von Wyss, ha plant: «I n’ha strusch dà insacura in temp, en il qual tants umans cultivads s’han surlaschads als quitads murdents e ad ina tristezza cuntinuanta sco actualmain.» Ils uschenumnads deliberaturs franzos s’han spert mussads sco ordvart rapazis, e surtut: La suppressiun dals umans na diminuiva, mabain s’augmentava en moda e maniera insupportabla. 
Las structuras tradiziunalas han cumenzà a sa schliar. L’anarchia bloccava la mastergnanza ed il commerzi. L’utschac modern da la dischoccupaziun ha cumenzà a sa derasar. Decuraschament ed inactivitad èn stads la consequenza. L’enconuschent reverenda Lavater ha crititgà, co ch’ils «neologs senz’experientscha, senza conduita, senz’enconuschientscha e senza cor» regian ussa. 

Innovaziun dal mund ideologica sin il char d’ina guerra da rapina 
Al directori da Paris na tanscheva betg la spira nivellaziun da la Svizra. La Frantscha aveva en mira anc ulteriurs tresors publics extraordinaris per emplenir sias cassas vidas, ed ella duvrava l’access als pass da muntogna. 
Uschia sa preparav’ins sin la guerra totala. E las vischnancas svizras devan suenter. Nagin auter pajais en Europa n’aveva admess dapi tschientaners tants fugitivs da tut gener. Suenter las smanatschas da la Frantscha vegnivan uss stgatschads dal pajais perfin vegls, uffants e dunnas. E tge era cuntanschì? La Frantscha fascheva be ulteriuras pretensiuns. 
Ils cumandants franzos per la Svizra, l’emprim Schauenburg e pli tard Masséna, decleravan natiralmain ch’els na vegnian betg a sa preschentar sco conquistaders, mabain sco amis e deliberaturs. Blera glieud als carteva pled per pled. La realitad s’ha mussada bain svelt tut autra. Ils 5 da zercladur 1798 è Turitg vegnì occupà. Ils Franzos han rubà milliardas da francs tenor la valur d’ozendi. Gnanc ils raps dals orfens e dals ospitals han ins rufidà. 
Il directori helvetic, ina regenza che vegniva dominada sco imitaziun da la Frantscha revoluziunara da ses favurits Laharpe ed Ochs, è crudada en in cumbat per surviver desperà pervi da la resistenza creschenta dal pievel encunter ils Franzos. Danovamain tschessava la prontezza dal pievel da s’engaschar per l’armada. Questa gia sa drizzava la voluntad da cumbat manglusa encunter las directivas dal conquistader franzos. 

Parlament corrupt davant las runas dal totalitarissem modern 
Ils parlamentaris svizzers, consistent d’in senat e d’in cussegl grond ch’aveva en egl mo l’agen avantatg, eran gugent pronts da decretar las leschas da sang disfamadas. Per la refusa dal servetsch militar devi la paina da mort suenter ina procedura da sentenzia fitg dira. Gist uschia vegniva fisilà quel che sa rebellava encunter la regenza. Ina tala rebelliun pudeva s’exprimer da maniera ch’ins sa participava a demonstraziuns betg con-furmas a la regenza. Las runas deprimentas d’in totalitarissem sa mussavan era en arrestaziuns fitg arbitraras. Rapiments d’ostagis e deportaziuns en casamattas a l’ester, controlladas dals Franzos, s’augmentavan. Las victimas vegnivan arrestadas la notg en lur letgs ubain en baselgia durant il servetsch divin. Nagin era segir da sia vita. Uschia ha rapportà schizunt Billiter, in cumissari administrativ da quest reschim illegal, che «innocents, surmanads, tups, mal-sauns, vegls e perfin dus surd mits» sajan vegnids «mess emnas a la lunga en las praschuns, sin strom smarschì, en aria impestada e senza nagina interrogaziun». En quest temp terribel è rutta ora la primavaira 1799 ina nova guerra tranter la Frantscha d’ina vart e l’Austria e la Russia da l’autra vart. En consequenza da sia dependenza da la Frantscha è daventada la Svizra il lieu principal da la guerra. Tut las crudaivladads d’enfin uss èn da qua d’envi anc vegnidas surpassadas, da maniera che gia inqual istoricher ha pers ils pleds cun elavurar quest onn 1799. 

La Svizra sco champ da battaglia da l’Europa 
Il nov cumandant franzos en Svizra, prim general Masséna, ha pers ils 4 da zercladur 1799 in’emprima battaglia sper Turitg cunter il archiduca austriac Karl. En ina segunda battaglia sper Turitg ils 26 da settember 1799 ha Masséna però gudagnà cunter ils Russ che avessan gì da remplazzar ils Austriacs. Qua è avanzada da l’Italia sur las Alps in’ulteriura armada russa sut il cumond suprem da l’enconuschent general Suworoff. Quest ha dentant stuì guntgir en in exercizi aventurus pervi da la situaziun da partenza defensiva vers ost en il Grischun sur ils pli grevs pass sco il Kinzig, il Pragel ed il Pigniu - chatschà e persequità dals Franzos gia daditg preparads. 
La sventira en las valladas muntagnardas surpassa mintg’imaginaziun. Millis e millis d’umans ch’eran crudads en la miseria e che pativan fom gievan en las citads. A ses temp mastrals e cussegliers respectads, eran uss en l’armada dals murdieus. Sulettamain dals trais chantuns helvetics Waldstätten, Säntis e Linth viagiavan millis d’uffants daventads orfens u abandunads e negligids enfin en las citads da la Bassa. En la Surselva ed en il Vallais han ils Franzos mazzacrà dunnas, umens ed uffants, stranglà poppins en las tginas. Las chasas hani destruì ed ars. La muaglia è vegnida manada davent, mazzada e mangiada. En entiras valladas na devi gnanc ina creatira viva pli. Sche survivents turnavan enavos u sch’els tschertgavan invanamain in refugi dalunsch da lur vischnancas destruidas, alura ristgavan els da daventar per finir tuttina in’unfrenda da las fominas derasadas. 

En l’istorgia vegn adina puspè quai che sa fa valair, glorifitgà en il bun 
Cun la Revoluziun franzosa en Svizra han victorisà tranter auter almain ils anteriurs sutprivilegiads als privilegiads. Decisiv vi da questa victoria è sia duraivladad. L’intelligenza s’ha messa cun las pli paucas resalvas da la vart dals revoluziunars. 
Ils scripturs Wieland e Schiller, ma era filosofs sco Kant e Fichte han sustegnì la revoluziun. Rousseau e Voltaire eran lur precursurs. Medemamain eran en Svizra bleras persunas activas sin il champ cultural impressiunadas da la revoluziun, spezialmain magisters ch’avevan in’influenza ch’ins na po betg valitar aut avunda. Artists diligents memia idealistics sutvaliteschan, na resguardan betg avunda u zuppentan schizunt enfin oz las sgarschurs e las consequenzas accessoricas nuschaivlas. 
En il senn modern ha la Revoluziun franzosa derschì violentamain las structuras socialas e politicas che regnavan pli baud. Ella na po però betg vegnir messa a pèr sulettamain cun progress. Ella è en plirs aspects era sulettamain ina midada a lunga vista da la structura da pussanza, da la societad elitara e d’ideologias.