L’Europa dal nord ier ed oz
Unitad e varietad spiertala e geopolitica 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Tranter 1905 e 1944 è il numer da stadis independents en l’Europa dal nord creschì da 2 sin 5. Co èn ins vegnì latiers? Co han quels pajais pudì restar u vegnir independents entras las guerras mundialas? Quellas dumondas respunda ina survista nova dal svilup nordic en noss tschientaner; autur è l’istoricher franzos Mougel1). 

In’identitad istorica e culturala 
El definescha l’Europa dal nord cun «l’ierta dals Vichings, la cardientscha e l’etica luteranas, il cult da la cuminanza e l’independenza, il plaschair da la natira e la libertad, l’amur da l’egualitad, dal civilissem, dal pragmatissem e da l’urden, il senn innat da quai che la separa dals Slavs, Tudestgs e Balts (Lettons e Lituans, GSC), l’aspiraziun constanta a l’unitad, dapi ils imperis scandinavs medievals e l’Uniun da Kalmar (1397–1523)» (p. 5). Da la refurmaziun è resultada la derasaziun da l’instrucziun, na betg be da scolas primaras, mabain era d’universitads popularas tenor il model dal preditgant e poet danais Grundtvig (1783–1872). Sin quel fundament è il numer da las scolas autas creschì. Ins duvrava adina dapli furmas dialectalas en ils linguatgs litterars. «En Svezia ha in cumpromiss lubì 1905 d’integrar la tschantscha dals purs en il svedais uffizial» (p. 23). En ils trais pajais nordics anc dependents – Norvegia, Finlanda ed Islanda – ha la renaschientscha dal linguatg promovì l’autonomia spiertala e politica en moda decisiva. 

La Norvegia s’emancipescha 
La Norvegia ha survegnì la refurmaziun per danais. 1814 ha il Danemarc stuì surlaschar lez pajais al retg da Svezia. Da l’entschatta ennà aveva la Norvegia atgnas instituziuns. En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha’la sa distinguida tras ina fluriziun spiertala nunditga, cun il cumponist Grieg (1843–1907), il scriptur Ibsen (1828–1906) ed il pictur Munch (1863–1944). Sper il «linguatg dals cudeschs», quel da las citads e da l’elita, ferm influenzà dal danais, ha sa sviluppà in «norvegiais nov», renconuschì 1867 dal parlament, sin la basa dals dialects rurals dal vest. La fantasia norvegiaisa supportava adina pli navidas il formalissem svedais. 1905 han ils Norvegiais vuschà la fin da la uniun, sa dond 1906 in agen retg. Domadus idioms èn oz uffizials; mintga vischnanca tscherna sezza ses idiom da scola, però ils funcziunaris ston posseder tuts dus. Il cudesch da chanzuns per las universitads popularas danaisas2) reproducescha ils texts norvegiais e svedais en furma originala, però translatescha quels d’Islanda e da las Inslas nursinas (Føroyar). Ils 5,2 milliuns Danais, 4,5 milliuns Norvegiais e 9 milliuns Svedais s’enclegian linguisticamain tranter sai senza gronda fadia. Cun ils 270 000 Islandais e las 4300 olmas da las Inslas nursinas na va quai uschè bain; ils linguatgs da lezs èn restads pli daspera a quel dals Vichings. Quellas inslas appartegnevan dentant al Danemarc. Il svilup spiertal e linguistic, cun la creaziun d’ina universitad a Reykjavík 1911, e la fin da l’uniun tranter Svezia e Norvegia han stimulà ils Islandais da pretender l’independenza era per sai. «1918 è l’Islanda vegnida in reginam suveran cun il medem retg ch’il Danemarc (…). La cunvegna preveseva ch’ella possia vegnir tuttafatg independenta l’onn 1943» (p. 43). Quai è lura daventà 1944 entras ina votaziun. En las Inslas nursinas perencunter ha 60 procent dal pievel s’express 1946 a favur dal Danemarc. Quel ha sin quai concedì a las inslas in’autonomia fitg largia che stimulescha ils avdants da sviluppar enavant lur linguatg. 

La Finlanda e ses grond vischin 
1900 era il svedais linguatg da 12 procent dals Finlandais ed il vehichel tradiziunal da la vita spiertala ed uffiziala en lur pajais, da lez temp possess russ. Pir 1902 ha il finais cuntanschì l’egualitad legala. Domaduas gruppas linguisticas han s’alliadas encunter il centralissem creschent da Son Petersburg. 1917 ha il president dal parlament profità da la revoluziun russa per proclamar l’independenza finlandaisa. La constituziun da 1919 ha francà l’egualitad tranter ils dus linguatgs, confermada 1922 d’ina lescha. Il contract da 1920 cun Moscau ha stabilì il cunfin sin il Lai Ladoga, laschond a la Finlanda la sdrima da Petsamo fin la mar polara cun minas da nichel. 1939–40 e 1941–44 ha il pajais defais eroicamain sia independenza cunter Stalin. Il contract da pasch da 1947 l’ha francada, confermond però la perdita da Petsamo e d’autras duas sdrimas cun il Lai Ladoga; la Finlanda ha stuì integrar ils 400000 cumpatriots fugids dals intschess pers. «1948 ha’la stuì suttascriver in contract ‘d’amicizia, cooperaziun ed agid reciproc cun Moscau; la voluntad da pasch e neutralitad da Helsinki vegniva renconuschida, però sia libertad d’acziun limitada» (p. 81). Pir suenter la fin da l’Uniun sovietica (URSS) ha’la ristgà d’aderir a l’Uniun europeica (UE) sco commember neutral. Oz dumbra la 5,12 olmas; be pli 5,7 procent èn da linguatg svedais. 

La Svezia neutrala e pragmatica 
La segunda guerra mundiala ha mess la Svezia neutrala en ina situaziun delicata. La Finlanda da quel temp sa defendeva cunter l’URSS, entant che la Germania ha conquistà 1939 ina gronda part da Pologna, occupà 1940 Danemarc e Norvegia, fatg guerra davent da 1941 en Lettonia ed Estonia cunter l’URSS. «La lescha militara svedaisa da 1941 ha furmà in’armada da 400000 umens (…). Fin da 1942 favurisava la neutralitad svedaisa plitost la Germania (…). Quella pudeva far transitar truppas e material cun las viafiers svedaisas (…) e cunzunt survegnir bunamain la mesadad dal fier producì da la Svezia (…). Davent da 1942–43 ha lezza reducì e lura interrut il transit da viafier» (pp. 73–74). Plinavant ha’la dà albiert a var 120 000 fugitivs, t. a. ils gidieus ch’il moviment danais da resistenza ha transportà clandestinamain sur las stretgas da mar. Suenter la guerra ha’la stuì renconuscher l’annexiun d’Estonia, Lettonia e Lituania tras l’URSS; davent da 1989 ha’la dentant sustegnì l’emancipaziun da quellas republicas e da la Pologna. 1995, ensemen cun Finlanda ed Austria, ha’la aderì a l’UE sco commember neutral. 

Sumegliants a la Svizra 
L’essai da Mougel dà bleras autras infurmaziuns davart las tschintg naziuns nordicas e lur svilup spiertal, economic e social. Malgrà l’absenza da register gida’l a chapir meglier pajais che sumeglian fitg a la Svizra. Ina segunda ediziun duess resguardar era l’Estonia (1,6 milliuns olmas) e ses pievel finais luteran, part da l’imperi svedais en il 16avel e 17avel tschientaner, independenta 1918–1940 e puspè dapi 1991, candidata d’emprima retscha per l’adesiun a l’UE (3). Plinavant ston ins consultar autras ovras per s’infurmar davart in element original da la varietad nordica, numnadamain ils Lapons, cun lur linguatg finais, en Finlanda, Svezia e cunzunt Norvegia. Tuttina vali propi la paina da leger cun attenziun il cudeschet da Mougel. 

1) François-Charles Mougel, L’Europe du Nord au XXe siècle, «Que sais-je?» nr. 3432, Paris (Presses universitaires de France) 1999
2) Foreningen for folkehøjskoler i Danmark (ed.), Folkehøjskolens sangbok, 17avla ed., Gylling (Danemarc) 1997 3) Guiu Sobiela-Caanitz, Il destin da l’Estonia, en: «LQ», 19 da matg 1999