Engiadina tripartibla (1)

Kuno Widmer, Institut dal DRG

Curiusitads da tut gener marcan il num da l’Engiadina e da ses abitants. Engiadinais sa numnan els pir dapi il 1868, sch’ins vul crair al DRG 5, 621 che citescha per la prim’attestaziun il Fögl d’Engiadina da lez onn. Avant savev’ins dir quels d’Engiadina u ils d’Engiadina, quai en concordanza cun ils cronists valladers dal 18avel secul. Ma Jachen Antoni Vulpius da Ftan e Nott da Porta da Scuol numnan lur antenats era ils Engadiners u Ingadiners, assimilond els linguisticamain als vischins tudestgs, als Muntafuners e Tirolers, als Partensers e Tavosers. Il derivat tudestg Engadiner è betg pli reservà ozendi a l’abitant da l’auta vallada: Medemamain dovr’ins el per la liongia tipica (che è per ladin ina engiadinaisa feminina, saja frestga u fimentada) e per il maraton sur loipas e lais. La transposiziun sin la cursa da passlung fa il 1994 er la Gasetta Romontscha en in numer dal mars che porta il titel Ils Sursilvans agl Engiadines.
Per delimitar las duas parts da l’Engiadina recurr’ins gugent a la punt tranter Cinuos-chel e Brail. Gia la brev da fundaziun da la Lia da la Chadé dal 1367 scriva im obren Engadin, ob pont alt – im undren Engadin, undrent pont alt. La Cronica Retica dal 1742 distingua en duas modas la glieud sur e sut Punt Ota: a la moderna ils d’Engadin’Alta e quels d’Engadina Bassa, a la veglia ils d’Ingadina d’sura e quels d’Ingadina d’sot. La distincziun pli veglia Engiadina sura/Engiadina sut fan anc las gasettas sursilvanas dal 19avel tschientaner, cun la varianta Engiadinasù/Engiadinasut en la Ligia Grischa dal 1866. Engadina Superiore
ed Engadina Inferiore ha nudà Fortunat à Sprecher sin sia carta da la Alpina Rhaetia dal 1618, entant ch’il talian odiern preferescha Alta Engadina e Bassa Engadina. Gist uschia (cun l’adjectiv ordavant) er il franzos Haute-Engadine e Basse-Engadine.
Aut e bass èn sa chapescha terms relativs, pertge ils vischins austriacs, situads anc pli aval, stattan en il Oberinntal. L’element Ober- sa referescha qua al sistem d’orientaziun vischin, che repeta sin in plaun pli bass la graduaziun analoga. Cunquai che l’Engiadina è geograficamain insaco il segment sisum da la Val da l’En, pon ins viceversa prolungar ella viador en il Tirol austriac, almain enfin a la prima vischnanca Fuond/Pfunds. Quai ha fatg dacurt LQ, annunziond giagliardamain: “Pel trategnimaint musical pisseran ils “Pfundskerle” da Fond in Engiadina Bassa (suot Vinadi)”. Bun che talas annexiuns stgadainan betg pli guerras sco quella d’avant 500 onns, ch’in pader da la claustra alva da Mariamunt ha tractà sut il titel Engedeiner Krieg vom Jahre 1499. In chapitel interessant èn diever idiomatic e pronunzia dialectala dad oz. Ils Sursetters van sur il Gelgia ven Nagiadegna, ils Bargunsegners sur l’Alvra ven Nadzadenga, e quels da Vaz sa rendan magari aintan Naschadoina. Il Sursilvan di normalmain en Engiadina e si Surmir, cumbinond pia cun si, la preposiziun da relaziun verticala, la regiun main auta. Quai è betg uschè paradox, perquai che la via relativamain survesaivla si Surmir terminescha en la muntada tras il Mir/Schyn, entant che l’Engiadina lontana sa caracterisescha pli fitg tras la distanza che tras l’autezza. Las variantas scursanidas dal sursilvan Giadina, Giadines èn privadas da la silba iniziala En- perquai ch’ins ha prendì ella per la preposiziun en, interpretond damai Engiadina sco en Giadina. Co la val tranter Malögia e Martina è «tripartibla» vegn a revelar la cuntinuaziun.