Sigi Feigel sa regorda – «Svizzer per in temp d’emprova»

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

«La Quotidiana» dals 12 da schaner ha rapportà manidlamain davart il referat da Sigi Feigel, parsura anteriur ed ussa president d’onur d’ina cuminanza gidieua turitgaisa, tar il Forum claustral da Mustér. Tgi che n’ha betg gì il cletg da far part da lezza occurrenza memorabla po almain leger in cudesch ch’ins pudeva cumprar cun quella chaschun, numnadamain las regurdientschas1) da l’oratur, naschì 1921 a Turitg, creschì si a Hergiswil/NW, burgais da Mellingen/AG e Turitg, confundatur da la societad «Minoritads en Svizra». 

Leschas ans protegivan 
Il titel dal tom vul dir «Svizzer per in temp d’emprova». Lezza expressiun resumescha en moda pregnanta la schientscha da blers dals 18 000 confederads gidieus, cunzunt aifer la generaziun che ha fatg atras ils onns trenta, cura che tut reussiva a Hitler. Gia lezza giada, scriva Feigel, «ma sentiva Svizzer uschenavant ch’ils Svizzers lubivan quai. I s’enclegia ch’ins ans isolava parzialmain e che varsaquantas persunas ans discriminavan. Dentant ma sentiva burgais liber da quest pajais (…). En cas da basegn fissa ì sin las barricadas per la Svizra (…). Cun tut quai ch’è succedì n’ans ha nagin fatg dal mal. Qua, en cuntrast cun l’ester, vivevan nus sco burgais libers e giudevan l’egualitad da dretgs. Quai n’emblida mai. I deva glieud ch’ans aveva gugent, i deva glieud ch’ans odiava, però i deva era leschas ch’ans protegivan» (p. 35). 

Artigliarist da muntogna 
Cun lezza tenuta ha Feigel prestà gugent la recruta e lur il servetsch activ. «Il medi da stab da l’otgavla divisiun leva ma dispensar pervi da mia asma nauscha. Jau l’hai respundì: ‘Quai na va betg, signur docter. A Hergiswil m’enconusch’ins sco sportist, jau giog bain tennis, nod bain e hai gudagnà concurrenzas. Co pudess jau giustifitgar (…) da na prestar servetsch militar? Lur avessi num che nus gidieus sajan bugliacs e chajachautschas.’ La finala hai fatg ir tras mes chau; ins m’ha incorporà en l’artigliaria da muntogna. Là aveva s’enclegia difficultads terriblas, perquai che jau stueva pernottar en stalla cun ils chavals; pervi dal fain e la pulvra (…) carteva da na surviver varsaquantas notgs. Jau na leva dentant betg ir en la stanza da malsauns; sco il sulet gidieu en l’artigliaria da muntogna na pudeva tuttina betg ma prestar quai (…). Cun noss chanuns fitg efficazis eran nus segirs da pudair ans defender almain in tschert temp. Nus eran cunzunt ferm decis da far quai. Surtut per mai sco gidieu s’enclegeva qua da sasez (…). In’occupaziun [entras la Germania] avess manà ina vita dira als Svizzers ordinaris… ed ina mort dira als gidieus» (pp. 38 e 40). 

En la bar d’in club durant la guerra 
«Pli ch’al cussegl federal, en lez temp nausch, ans tegnevan nus al general» (p. 43). Il giuven artigliarist ha però stuì vesair ch’il spiert da cumbat che regiva en sia cumpagnia n’animava betg tuttas unitads da l’armada. Sco giugader da tennis gieva’l mintga di liber en in club «frequentà d’uffiziers d’aviaziun (…). Lur raschienis mussavan ina clera simpatia per la Germania da Hitler ed in’ostilitad sgarschaivla encunter ils gidieus. Ina saira sa distingueva spezialmain in chapitani cun sias insultas. Tuttenina en in chantun da la bar è in um en civil stà si: ‘Signur chapitani, faschai il bain e vegnì nà qua!’ (…) El ha mussà sia legitimaziun e ditg: ‘Jau sun colonel Brügger ed as cumond da pachetar vossas chaussas e d’ir a chasa. I basta cun las tuppadads che vus quintais (…). Jau giavisch nagina discussiun. Quai è in cumond.’ Il chapitani ha lura salidà e bandunà la bar, nua ch’el n’ha mai pli sa mussà» (p. 41). 

Per ina conscienza naziunala sauna 
Feigel ha sa regurdà da ses servetsch activ en ils onns novanta: «Igl era fitg grev per blers Svizzers che stuevan bandunar lur affars, surlaschar lur bains a dunna ed uffants ed exister cun in sold da dus francs u anc pli pauc. Jau poss chapir ch’els sa sentan offais cura ch’ins als dat la culpa. Igl è segir che la populaziun n’aveva nagina idea da quai che la regenza, la Banca naziunala e l’industria fallavan» (pp. 138–139). «La Svizra duai chattar la via enavos ad ina conscienza sauna da sasezza (…). [Cun la cumissiun Bergier] ha’la gea stgaffì ils meds basegnaivels per elavurar ses passà e sur-pigliar la responsabladad istorica per quai ch’è succedì» (p. 147). «Jau refusesch la demontascha da nossa istorgia svizra (…). Cura ch’ins priva in pievel da ses passà e pia era da sia stima da sasez, vegn el suttapost ad aventuriers politics ed a criminals» (p. 149). 

La societad «Minoritads en Svizra» 
Gia en ils onns otganta ha Feigel s’engaschà per dumondas civicas svizras. Cun persunalitads sco vegl cusseglier federal Willy Spühler ed Alfred A. Hasler2) ha’l fundà ina societad «per minoritads colliadas istoricamain cun la Svizra (…), sco ils jens (vagants), ils Rumantschs sco minoritad da linguatg, ils Gualsers (….) e natiralmain er ils gidieus (…). Cun il temp èn vegnids aspects novs, numnadamain las dumondas d’asil, da la repatriaziun da Cosovars e Bosniacs etc. Nus avain cunzunt cumbattì pregiudizis, sco quel che pretenda che tuts Cosovars sajan criminals» (p. 111). L’autur crititgescha «varsaquants politichers che san adina puspè fugar las temas ed agressiuns dal pievel svizzer» (p. 142). El è persvas: «Era suenter ils svilups dals davos onns n’ha la Svizra atgnamain anc betg chapì da sa vesair sco pajais d’immigraziun» (p. 136). 

Il bun vin d’uvestg Vonderach 
En ils onns otganta presidiava Feigel ina cuminanza gidieua. Sco tal ha’l stuì cumbatter sin stgalim politic, cunzunt per cuntanscher il success giavischà tar in referendum davart l’engrondiment d’in santeri gidieu. In auter affar l’ha manà en noss chantun: «Dal Grischun hai survegnì l’avis ch’in spiritual catolic predegia cunter il gidieus. Jau hai dumandà documents e lura fixà in termin cun uvestg Vonderach en ses palazi. El m’ha lura beneventà ed ospità fitg gentilmain. Cunzunt l’excellent vin episcopal pareva da gustar er ad el (…). L’uvestg ha sa smirveglià d’udir da pregias antisemitas en sia diocesa; el pudeva strusch sa quietar e m’ha empermess da remediar (…). La finala ha’l insistì per ma mussar ses palazi. Il vin aveva schluccà l’atmosfera; nus essan spassegiads a bratsch atras lez palazi magnific dal temp passà (…). L’uvestg è stà da pled (…); jau n’ha mai pli udì plants (…). I dat be ina via per sminuir pregiudizis e s’avischinar in l’auter, numnadamain il contact persunal» (pp. 90–91). En la prefaziun al numna la schurnalista Klara Obermüller in «mediatur naschì» (p. 7). Era tar ses referat a Mustér ha’l mussà talent e prontezza per dialogar. Gist ses lartgs orizonts, sco era ses curaschi per agir en situaziuns difficilas, rendan sias regurdientschas uschè captivantas. 

1) Sigi Feigel, Schweizer auf Bewährung. Turitg (Chronos, ISBN 3-905312-55-7) 1998. 
2) Autur da: Das Boot ist voll, 9avla ediziun, Turitg (Pendo, ISBN 3-85842-238-X) 1992.