Nua duai ir l’Europa?
In intschess da valurs cuminaivlas 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Ils onns novanta ans han manà la surpraisa ordvart penibla da vesair noss pajais disfamà dals meds da massa internaziunals. Anc pli ch’inculpaziuns vairas u faussas duleva l’intervenziun d’in sutsecretari da la gronda democrazia americana; lez pareva savens da tractar la Svizra sco ina scolara talentada, però dormulenta, che basegnia adina puspè stimuls d’in magister bainvulent. Pir endretg vainsa lura chapì che la fin da l’Uniun sovietica, pia era dal mund bipolar, ha anc sminuì il pais d’ina Svizra che quinta be 7 milliuns olmas, gist sco quel da Belgia, Bulgaria e Croazia (respectivamain 10, 8 e 5 milliuns). Nagin da quests quatter stadis è numnà en il text da «The Grand Chessboard» («La vasta tavla da schah»), il davos cudesch da Zbigniew Brzezinski, politolog american da derivanza polacca, antruras cussegliader da president Jimmy Carter e lura professer a l’Universitad da Washington DC. Tgi che vul encleger pertge ch’ils Stadis unids (SU) na sa sentan pli obligads da schanegiar pajais pitschens d’Europa, e nua ch’els mettan prioritads per ils onns proxims, dess leger lez tom cun attenziun. L’analisa che suonda sa basa sin l’ediziun tudestga (1). 

Per ina visiun europeica 
Ins spetgass bainvulientscha da l’autur almain per la Gronda Bretagna (59 mil-liuns olmas), alliada istorica dals SU. Il cuntrari! «Ella n’ha nagina visiun ambiziusa per l’avegnir d’Europa (…). Londra ha quasi prendì cumià dal gieu europeic (…) e paussa sin sia grondiusa arbaja» (pp. 69–71). «Il gieu europeic» tenor Brzezinski vul dir «derasar plaun a plaun relaziuns democraticas enfin en la profunditad d’Eurasia» (p. 89). En lez senn lavuran «ils architects principals d’Europa, numnadamain las elitas politicas» da Frantscha e Germania (pp. 93– 94). L’autur giavischa che noss continent sa rinforzia: «In’Europa pli gronda che la summa da sias parts, pia in’Europa che vesess sco ses pensum mundial da derasar la democrazia ed ils dretgs umans, mettess probablamain fin a l’extremissem politic, al naziunalissem bornà ed al hedonissem social» (pp. 111–112). Il hedonissem (dal grec antic «hedone» che vul dir «plaschair») è la «cardientscha en il plaschair sco il bain il pli custaivel e l’atgna finamira dals umans» (2). Brzezinski manegia ch’il sistem social surchargia adina dapli l’Europa dal vest, «indebleschia sia economia» (p. 93) e promovia «in hedonissem che guntgeschia la realitad, cun in vid spiertal ch’extremissems naziunalists ed ideologias dogmaticas pudessan nizzegiar"» (p. 111). L’Europa, en auters pleds, basegna in ideal da cuminanza. 

Da Maroc a la Pologna 
En lez senn definescha l’autur duas ambiziuns essenzialas da l’Uniun europeica (UE). Cun l’emprima spera la Frantscha da «reacquistar sia grondezza d’antruras» (p. 94); ella vul «restar preschenta sco factur da segirtad en ils blers pajais francofons d’Africa» (p. 97). Brzezinski precisescha: «Sco il partenari principal da Maroc e Tunesia gid’la a stabilisar l’Algeria (…). Senza la persvasiun da Frantscha ch’ella haja in’atgna missiun fiss la flanca sid d’Europa bler pli instabla. Tut il mezdi dal continent patescha adina dapli da las smanatschas socialas e politicas che derivan da l’agitaziun lung la costa sid dal Mar mediterran» (p. 119). In fritg da l’activitad franzosa en Africa è il patg da Lomé (Togo) ch’admetta senza dazi en l’intschess da l’UE 99,5% dals products da setanta pajais en svilup. Fundamentala è dentant la segunda ambiziun da l’autur, numnadamain consolidar la democrazia en pajais d’Europa centrala e da l’ost entras lur adesiun a l’UE e l’Organisaziun dal patg da l’Atlantic nord (OPAN). «Lezza vista ha gia dà a Slovachia, Ungaria e Rumenia il stimul basegnaivel per cuntanscher cunvegnas tenor las normas dal Cussegl d’Europa» (pp. 125–126). La Germania ha sa cumprovada sco motor d’omadus schlargiaments: «Sia sfera d’interess vers damaun cumpiglia ils pajais deliberads dal communissem cun Estonia, Lettonia, Lituania, Bielorussia ed Ucraina (…), pia l’intschess istoric da l’influenza constructiva tudestga entras fundaziuns da citads e colonisaziun purila (…). La Germania reunida ha renconuschì sco definitiv ses cunfin nov cun la Pologna (…) e ha sustegnì decisamain la commembranza da lezza en l’UE e l’OPAN" (pp. 105–106). Quai deriva d’ina veglia tradiziun geopolitica. Almain la mesadad da l’intschess polac actual, cun nov da las sedesch chapitalas provinzialas, fascheva part enfin 1918 da Prussia e lura Germania, t. a. Poznan e Wroclaw che quintan oz mintgina passa in mez milliun olmas ed avevan num lezza giada Posen e Breslau. 

La Russia sco quità 
Tanscha l’Europa be fin al cunfin polac vers damaun? Brzezinski punctuescha che «l’Europa unida en via da furmaziun na sa fundia be sin ina cultura cuminaivla, mabain cumpiglia er ina maniera da viver, in standard da vita ed in urden politic cun normas democraticas» (p. 123). El citescha la definiziun d’Europa tras president Václav Havel: «In intschess da valurs cuminaivlas» (p. 122). Tenor l’autur duai l’UE recepir era pajais da tradiziun ortodoxa, sco gia la Grezia, e cunzunt l’Ucraina (50 milliuns olmas), tant pli che «l’identitad naziunala da lezza na derivia pli, sco antruras, d’in’ostilitad encunter Pologna e Rumenia, mabain sa restrenschia a resister a tuttas propostas russas d’integraziun» en «cuminanzas» dominadas da Russia (p. 165). L’Ucraina è l’emprim anè d’ina chadaina da var 4200 km che cumpiglia t. a. la Georgia (5,5 milliuns olmas) e tschintg pajais musulmans da linguatg tirc, enfin als culms da Tienschan (7439 m), al cunfin da la Regiun autonoma uigura (era tircofona) en China. Ils otg stadis giuvens da lezza «chadaina eurasiana» èn smanatschads da Russia (strusch 150 milliuns olmas) nua che «birocrats sovietics d’ina giada domineschan il Ministeri da l’exteriur» (p. 81) e n’han tuttina betg prendì cumià dal passà: «L’influenza persistenta dal communissem è simbolisada dal monument a Lenin en il center istoric da la chapitala. Tge manegiass ins (…) d’in monument a Hitler amez Berlin?» (p. 154). L’autur recumonda da persvader la Russia «ch’ella stoppia cunzunt sa modernisar, empè da sa stentar adumbatten per reacquistar sia posiziun da pussanza mundiala. Ses intschess è uschè vast e varià ch’in sistem politic decentralisà, basà sin l’economia da martgà, augmentass las pussaivladads da sviluppar la creativitad dal pievel russ, las enormas ritgezzas natiralas dal pajais e la resistenza a la propaganda per ina said da pussanza (…). Plinavant duess ins consolidar la varietad geopolitica [da la ‘chadaina eurasiana’] (...) per resister ad ina renaschientscha eventuala da la smanatscha russa» (pp. 288–289). 
Enturn il Caucasus La guerra da Tschetschenia, cun ils malfatgs da la soldatesca, e la derasaziun dal naziunalissem mussan puspè la vart trida e detestabla da Russia che milliuns Europeans ed Asiats han stuì endirar per decennis. Brzezinski fa endament «la resistenza incumparablamain zaia» (p. 204) dals Tschetschens encunter ils conquistaders russ en il 19avel tschientaner. Gist da l’autra vart dal Caucasus sa chatta la Georgia, conquistada da Russia 1804– 1810 e puspè 1921. «La guerra da Tschetschenia fa grond quità a la direcziun da Georgia e ha be anc rinforzà la schientscha d’ina smanatscha russa. Pli cleramain ch’enfin ussa giavischa president Schevardnadse l’adesiun da ses pajais a l’OPAN e la partenza da las truppas russas da Georgia» (3). Lezza cunfina cun la Tirchia (64 milliuns olmas), veglia commembra da l’OPAN che vegn a fatschentar l’UE durant ils onns proxims. Sco candidata uffiziala a l’adesiun na satisfa la Tirchia tuttina betg a las pretensiuns da l’UE areguard ils dretgs umans; ins la rinfatscha «la tortura, schizunt la tortura spezialmain inumana d’uffants, lura bleras morts en praschuns, execuziuns senza process, la refusa d’ina giustia correcta ed autonoma sco era da l’exercizi liber da la religiun e l’acziun sindicala» (4). A questa glista ston ins anc agiunscher la refusa da tuts dretgs culturals al pievel curd (var 20 % da la populaziun), l’intervenziun repetida da l’armada tirca en il gieu democratic e l’occupaziun parziala da Cipra. Brzezinski taschenta tut quai tar sia posiziun a favur d’ina recepziun da Tirchia en l’UE sco punt vers l’intschess tircofon d’Asia. Igl è il sulet punct da cuntraversa en in manual che porscha explicaziuns ordvart cleras, 23 skizzas cartograficas ed in register da passa 200 nums. 

1) Zbigniew Brzezinski, Die einzige Weltmacht. D-69469 Weinheim e Berlin (Belz Quadriga, ISBN 3-88679-303-6) 1997. 
2) Sara Tulloch (ed.), The Reader’s Digest Oxford Wordfinder, Oxford (Clarendon Press, ISBN 0-19-863118-9) 1993, p. 694, artitgel «hedonism». 
3) Georgien sucht Schutz beim Westen, en: Neue Zürcher Zeitung, 17 da november 1999, p. 5. 
4) Menschenrechte als Herausforderung in der EU, en: Neue Zürcher Zeitung, 16 da mars 2000, p. 3.