La barriera amez la Svizra
Divergenzas e charplinas tranter Romands ed Alemans 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Fitg interessanta, schegea bler memia curta è adina la revista da pressa emessa dal Radio rumantsch mintga lavurdi enturn las 12.20. Savens vegn’la numnada «Revista da la pressa naziunala». I succeda però fitg darar che lezza revista undrescha gasettas romandas e tessinaisas cun in citat; per regla vegnan resguardadas be talas da la Svizra tudestga. 

In cunfinari cultural 
In’indifferenza uschè radicala per la vita spiertala en Romandia e Tessin (respectivamain var 1,4 milliun e 300 000 olmas) na datti be en la Via dal teater a Cuira. Ella vegn deplorada en connex cun l’entir intschess aleman. Da l’autra vart percorsch’ins ina tenuta sumeglianta, pia in interess minim dals Romands e dals Svizzers talians per la cultura dals confederads germanofons. Insatge para d’impedir la communicaziun tranter las trais cuminanzas principalas da noss pajais. Cunzunt tranter las duas grondas datti sco ina saiv viva che traversa la Svizra dal nord al sid, dal cunfin alsazian enfin a las Alps vallesanas. Ils Romands numnan quai «la barrière des roestis»; igl è pli exact che l’expressiun tudestga correspundenta «Röstigraben». Quest davos pled, cun virgulettas, è il titel d’in essai nov e fitg bain fundà da Christophe Büchi (1). L’autur, «in cunfinari cultural» (p. 20), era vairamain predestinà per scriver in tal cudesch. Lez Friburgais germanofon ha studegià politologia a l’universitad bilingua da sia citad, lavurà sco assistent a la francofona da Losanna e maridà la Romanda Anne Bourquin; lura è’l vegnì correspundent romand da meds da massa alemans e suprastant da la Nova societad helvetica. El ha scrit ses cudesch cun daletg, ed ins al legia era cun daletg, enclegend meglier las ragischs secularas d’in problem actual che metta adina puspè en dumonda fundaments da la «naziun da voluntad» svizra. Displaschaivlamain manca in register. 

In equiliber entras cumpensaziun 
«Insatge sco la Romandia datti vairamain pir dapi la naschientscha da la Svizra moderna 1848» (p. 291). Igl avess pia tanschì sche l’autur avess entschet il coc da ses essai cun lezza data. El ha dentant tschernì da deditgar la mesadad dal volum a la Svizra avant 1848. Là duain ins tuttina leger las paginas 93–107 davart l’influenza spiertala franzosa en il 17avel e 18avel tschientaner sin l’aristocrazia da Basilea, Berna, Friburg, Soloturn e schizunt Turitg: «La Svizra è vegnida in protectorat dal retg da Frantscha (…). Sia protecziun ha gidà la Svizra a cuntanscher 1648 (…) la separaziun formala da l’Imperi tudestg ed in’emprima renconuschientscha internaziunala da la neutralitad» (p. 94). «La promoziun da Frantscha sco pussanza dominanta en politica e cul-tura (…) ha rinforzà ils Romands che furmavan l’emprim be ina minoritad flaivla visavi ils Svizzers tudestgs. La reputaziun da la cultura franzosa cumpensava l’inferiuradad numerica e politica da Romandia. Sin lez ‘equiliber entras gulivaziun’ sa basa anc oz la pasch etnica en Svizra» (p. 107). 

La saiv viva crescha 
Pir cun il stadi federal è naschida la chasa cuminaivla da burgais alemans, francofons, italofons e rumantschs. Gia a l’entschatta han sa mussadas divergenzas tranter las duas cuminanzas principalas. Ils chantuns romands refurmads, pia victurs en la guerra civila da 1847, han s’alliads cun ils catolics conservativs da Svizra centrala per impedir in svilup memia centralistic dal stadi federal, sco in’universitad «naziunala» (1854, p. 162) ed in «avugà federal da scola» (1882, p. 176). «Vers la fin dal 19avel tschientaner ha la charplina tranter Germania e Frantscha influenzà la Svizra adina dapli (…). Germanofons avertivan d’ina ‘romanisaziun’ dal pajais (…) e Romands da sia germanisaziun» (p. 188). Tranter ils germanofons alemans sa distingueva preditgant Eduard Blocher (1870–1942), biadi d’in immigrà da Germania; en in cudesch publitgà 1923 ha’l scrit: «Las prestaziuns da Svizra sa basan sin sia conquista entras ils Germans; il motor è tudestg e muventa il rest» (cità p. 197). «Blers Alemans n’admiravan betg la cultura tudestga, mabain la pussanza da Germania, il fier e la feglia da ruver. Il darwinissem social da lezza giada glorifitgava il ferm (…). I pareva sco sche l’avegnir fiss da  l’Imperi tudestg empè da Frantscha e Gronda Bretagna» (p. 208). Tar ils Romands da lezza giada menziuna Büchi l’influenza dal populist antisemit franzos Charles Maurras (1868–1952). Durant l’emprima guerra mundiala «gievan las simpatias dals plis Alemans tar la Germania e l’Austria-Ungaria, entant ch’ils Romands sa solidarisavan cun la Frantscha e la Gronda Bretagna» (p. 208). L’autur fa endament che quests avessan gì pli gugent sco general il Grischun Theophil Sprecher von Bernegg (1850–1927). 1920 ha il suveran svizzer vuschà l’adesiun a la Societad da las naziuns, stgaffida dals victurs da 1918; tuts chantuns francofons han ditg «gea», però be ina part dals alemans. 

Ina ferida profunda 
Suenter decennis d’armonia ha la perdiziun da l’Imperi german 1945 «restaurà» la barriera amez la Svizra. Büchi citescha in’analisa profetica publitgada en il «Journal de Genève» dals 19 da schaner 1946: «Indizis adina pli numerus annunzian ina crisa seriusa. Ins na po snegar ch’in malesser dominescha en Svizra, bler pli vesaivel en la part alemana ch’en la romanda (…). Ils Svizzers tudestgs sa chattan en ina situaziun morala che sumeglia a la nossa l’onn 1940, suenter la disfatga da Frantscha (…). Co fissi sche questa fiss dada ensemen en il snuizi d’ina decadenza morala, sche ses num fiss smaladì en tut il mund, sch’il pled ‘franzos’ muntass tant sco ‘funest’ per milliuns umans? Ins po encleger la ferida profunda da l’olma alemana» (p. 323, nota 2). Tgi che sa regorda anc da la germanofobia radicala dals onns 1945–1950 sto dar raschun al publicist genevrin. Ils 5 d’avrigl 1945 ha general Jean-Marie Gabriel de Lattre de Tassigny (1889–1952) preparà l’armada franzosa a entrar en Germania cun quests pleds: «L’olma dolurusa da Frantscha senta (…) in odi legitim en-cunter ina naziun engurda da suttametter il mund». Il Franzos che citescha lezza proclamaziun commentescha: «Ils flums Mecong e Congo furmavan quella giada ils cunfins da Frantscha» (2). 
Büchi relevescha che la barriera amez la Svizra separava era duas tenutas visavi las duas pussanzas mundialas: «L’elita romanda veseva l’Uniun sovietica (…) sco quel pajais ch’aveva gidà en maniera decisiva a surventscher la barbaria da Hitler (…). En Svizra tudestga, sco en Germania, dominava perencunter l’influenza atlantica (…). Blers Alemans tegnevan ils Romands per malfidads (…) e schizunt nauschs patriots e ‘cotschens’ mascrads» (pp. 249–250). 

L’avertura al mund francofon 
En ils davos decennis ha la cultura franzosa pers blera reputaziun. «Ils francofons na sa sentan pli uschè respectads u schizunt admirads sco pli baud. Quai è segir ina da las causas dal malesser romand» (p. 283). Passa ventg stadis esters han tuttina il franzos sco linguatg uffizial, numnadamain Frantscha, Belgia e Luxemburg, lura Canada, Haiti, Vanuatu e varsaquants pajais africans. Lur parsuras han sa rimnads 1985 per l’emprima giada. Noss Departament federal dals affars externs ha refusà l’invit «sco incumpatibel cun ils princips d’universalitad e neutralitad (…). En Romandia è lura naschida (…) ina tempesta d’indignaziun» (p. 263). L’emprim è la regenza restada dira, ma suenter ha’la cedì: 1991 ha cuss. fed. Adolf Ogi fatg part da l’inscunter suprem francofon. L’amur per il linguatg franzos vegn in element adina pli impurtant da l’identitad romanda; quai declera las reacziuns da lur politichers e meds da massa cura che Turitg ha dà la prioritad a l’englais en scola. 

«Na a la scola bilingua!» 
La «barriera» parta permez er il chantun Friburg. Ils 24 da settember 2000 ha ses pievel refusà in project da lescha da scola che leva introducir in pau bilinguitad. Ils dus districts dal Lai e da Sense, ils unics alemans, han però ditg «gea» cun 70, 29% e 72,83% da las vuschs. Il ferm «na» è vegnì da tut tschels, danor la chapitala chantunala, cun proporziuns che cuntanschevan il 65% en quel da la Glâne. La gasetta locala «La Liberté» (24-9-2000, p. 
13) manegia che «la magistraglia francofona n’haja betg vulì s’entupar cun collegas alemans, ni stuair sa perfecziunar en tudestg, (…) e haja duvrà arguments pedagogics nunfundads (…) che hajan fatg temair ina germanisaziun successiva». Tgi che ha fatg part da las discussiuns davart la scola bilingua en il rom da la Scuntrada 2000 sa regorda segir dals votums emoziunals d’ina Friburgaisa romanda che na pudeva declerar sia tenuta en maniera persvasiva. Lez element da la barriera amez la Svizra n’ha Büchi betg pli pudì resguardar en ses cudesch. 

Va il pajais en mieulas? 
Ils onns novanta han accentuà las divergenzas entras pliras votaziuns federalas persas dals Romands, partischants d’avertura e solidaritad, entant ch’il suveran ha fatg triumfar valurs da tradiziun e protecziun. Büchi descriva manidlamain ils projects en votaziun ed ils differents resultats. L’onn decisiv è stà 1992, cura ch’ils chantuns alemans, danor ils dus Basileas, han suandà in biadi d’Eduard Blocher e refusà la politica europeica da la regenza. Büchi manegia che lezza dumonda engrevgescha en maniera duraivla las relaziuns tranter omaduas cuminanzas. Dentant concluda’l: «Il privel principal n’è betg che la Svizra giaja en tocs, mabain ch’ella giaja en mieulas. Il problem na deriva da las differenzas, mabain da l’indifferenza» (p. 299). Büchi fa endament las recumandaziuns da la Cumissiun federala da conciliaziun 1993 per «meglierar communicaziun e barat (…), tgirar energicamain la plurilinguitad (…), la chapientscha per quai ch’è different, il gust per la varietad da culturas» (pp. 300–301). En quest senn citescha’l l’artitgel 70.3 da la constituziun federala e sa legra ch’il pievel l’ha acceptada 1999 grazia al «gea» massiv romand (danor en Vallais). «L’allegria regia», di gugent il president federal; era la varietad culturala fiss in motiv d’allegria. 

1) Christophe Büchi, «Röstigraben». Turitg (NZZ Verlag, ISBN 3 85823 812 0) 2000. 
2) Philippe Gautier, La germanophobie, 2a ed. Paris (Déterna, ISBN 2-913044-20-4) 1999, pp. 119-120.