«L’emprim bitsch» – «Impuls» 
dal Radio Rumantsch uss sin disc cumpact

Da Lucia Walther/ANR 

Sa regurdar co ch’i è stà cur ch’i è capità per l’emprima giada vul savens dir sa regurdar da l’uffanza, da la giuventetgna. Quai han fatg tschintg auturs per tschintg «Impuls» dal Radio Rumantsch durant l’onn 2000. Tge ch’els han ditg as po uss tadlar anc ina giada e cun calma sin in disc cumpact. «L’emprim bitsch», «L’emprim contact cun l’ester», «L’emprim viadi», «L’emprim di da scola» e «L’emprima sortida» – davart quai s’han express duas dunnas e trais umens, dus auturs ladins e trais auturs sursilvans: Silvio Camenisch, Rita Cathomas-Bearth, Göri Klainguti, Rut Plouda e Leo Tuor. Per part sa sumeglian lur experientschas, per part èn ellas fitg differentas. 

L’emprim bitsch è bunamain per tuts collià cun regurdanzas da scola. Tar Camenisch e Cathomas serva’l sco pegn per vegnir liber, saja quai dals mats che zaclinan in mat ester, saja quai per betg tradì d’avair rut il spievel da champagna. Per Tuor, che sa regorda fitg bain da l’emprim bitsch, è’l cumbinà cun «ina enturn las ureglias». E tar Klainguti na sa tracta betg d’in veritabel bitsch, ma be d’in’embratschada ch’el e sia marusa – ch’eran inimis terribels anc en la segunda classa – zuppan cun far finta da far la lutga. D’in bitsch dal tuttafatg particular sa regorda percunter Rut Plouda. En il siemi la litga in grond chaun grisch la fatscha. Cur ch’ella sa dasda è sia vista anc adina bletscha. 

Giast u quel amiaivla. Tut auter èsi stà per Rita Ca
ch’engola ils uffants thomas. Gia baud ha ella emprendì che L’emprim contact cun l’ester nun è per l’ester «è il nausch ch’engola ils uffants» Klainguti, figl d’hoteliers en Engia-ed auter pli. Per Camenisch è la regur-din’Ota, nagut da particular. L’ester quai danza colliada cun sia onda Josephine, era il giast e cun quel s’aveva ina relaziun la dunna franzosa da l’aug, ch’aveva lefs cotschens e che fimava cigarettas. Tuor ha gì ses emprim contact cun l’ester cur ch’el era en scolina, nua ch’ins metteva raps en ina sfessa d’in negherin, e quels trametteva l’augsegner en l’Africa. Sin l’emprim viadi sa vai svess en in ambient ester, saja quel dalunsch davent u dama-naivel. Per Tuor è il vegnir sin il mund stà l’emprim viadi, per Plouda l’ir l’em-prima giada suletta a far cumissiuns en sia vischnanca. D’in chaun ch’ha bublà ha ella dentant tschiffà talmain tema, ch’ella è turnada cun la tastga vida. Bler pli dalunsch è Göri Klainguti arrivà sin ses emprim viadi. El è ì cun ses geniturs a Genua che nu correspundeva in-summa betg al purtret ch’el s’aveva fatg, da maniera ch’el ha emprendì insatge per tut sia vita: Che per avair in purtret as sto sez ir a guardar. 
A l’emprim di da scola ha Leo Tuor gia savì ch’en scola saja meglier da «buca curdar si». El ha perquai dà la resposta ch’il scolast vuleva. «San ins uschè ir tras la vita?» Ed areguard l’emprima sortida remartga Klainguti ch’ina chaussa en sia vita nu vuless el passentar anc ina giada: Quella dad ir en sortida en la veglia-detgna tranter sedesch e ventg onns. Da maniera particulara tracta Silvio Ca-menisch il tema da l’emprima sortida. El raquinta da l’emprim’emprova d’abandunar l’ospital suenter esser stà fitg malsaun. 
Ils texts dals «Impuls» èn per part fitg concentrads, uschia che da pudair tadlar els pliras giadas sin il disc cumpact è se-giramain in grond avantag.