La Rezia en l’Europa 
Duas varts decisivas da l’ierta spiertala 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Tut che discurra da l’Europa quests dis. Ma tge è quai, l’Europa? Co la definesch’ins? Blers han sa spruvads da respunder a lezza dumonda, per exempel il poet franzos Paul Valéry (1871–1945); ad el ha il filosof svizzer Denis de Rougemont (1906–1985) replitgà: «Valéry numnava ‘europeics’ tut quels pievels ch’èn vegnids influenzads en lur istorgia da trais facturs decisivs, numnadamain l’Imperi roman, la filosofia grecca ed il cristianissem. Questa definiziun renumnada ometta las contribuziuns celticas, germanas, arabas e slavas ed emblida cunzunt ch’Aten, Roma e Gerusalem ans han relaschà almain tuttina blers elements da tensiun ch’elements da sin-tesa»1). Co statti cun la Rezia? Ella è vegnida populada da Celts, ha fatg part da l’Imperi roman e lura dals reginams francons e da l’Imperi «sontg» roman-german, ha survegnì il patratg grec entras la cultura latina. Er il cristianissem ha sa fatg valair en Rezia, e quai gia en l’emprim millenni suenter Cristus, or da duas funtaunas fitg differentas. Quai resorta da la sintesa impressiunanta elavurada da l’istoricher englais Richard Fletcher (Universitad dad York) davart «la conversiun da l’Europa»2). 

Tranter Milaun ed ils reginams francons
L’emprima unda da cristianissem è vegnida da Milaun, ina da las chapitalas imperialas romanas en il quart tschientaner. Gist a Milaun 313 ha l’imperatur Constantin (280–337) «mess fin a las persecuziuns encunter ils cristians (…). I pluveva privilegis legals ed immunitads sin la baselgia e ses spirituals» (pp. 21–22). 391 è il cristianissem vegnì religiun imperiala. Milaun era sedia d’in archuvestg cun plis uvestgieus, t. a. quel da Cuira, menziunà 451 per l’emprima giada. Dentant ha Alaric (370–410), retg dals Gots dal vest, conquistà e sblundregià Roma. «Ils pajauns sinceravan che quai saja success per chastiar la citad perquai ch’ella haja bandunà ils dieus, da vegl ennà ses fidaivels protecturs» (p. 29). Quai è vegnì refutà d’in dals pli gronds teologs cristians in-summa, Aurelius Augustinus (354–430) en «La citad da Dieu», l’emprima ovra cristiana da filosofia istorica. La citad da Dieu tenor Augustinus n’è liada vi da nagin stadi, gnanca da l’Imperi roman. Il cristianissem ha pudì surviver en ils reginams germans e cunzunt sut ils Francons, signurs da Rezia davent dal sisavel tschientaner. Ils uvestgs da Cuira han pia s’orientads adina dapli vers la Gallia dal nord, center da la pussanza francona. 614 ha uvestg Victor fatg part dal concil francon a Paris, 843 è l’uvestgieu da Cuira vegnì separà definitivamain da Milaun. 

In missiunari irlandais en Gallia 
Però l’urden ierarchic episcopal pertutgava cunzunt las citads. La champagna è restada pajauna pli ditg. A Ziràn han ins bajegià l’emprima baselgia (cun crap da batten) enturn 500, ma ins celebrava cults pajauns enfin enturn 600 en in cuvel a sid dal vitg. Pir in’unda vegnida da nordvest enturn 700 ha dà il stausch decisiv a la cristianisaziun da nossas valladas. L’unda derivava da l’Irlanda, pajais celtic ch’ils Romans n’avevan mai conquistà e nua ch’in cristianissem d’atgna tempra ha sa sviluppà en il sisavel secul. La Baselgia irlandaisa da lezza giada sa basava sin ina rait spessa da claustras. Paders e mungias stuevan posseder il latin, linguatg ecclesiastic. Quai pretendeva bler dapli temp e fadia che per lur collegas en Gallia, Italia u Rezia, ils quals discurrivan variantas latinas popularas che han pli tard sa sviluppadas a linguas neolatinas. Las claustras irlandaisas mettevan perquai grond pais sin ils studis latins. «Ils resultats temprivs fan impressiun. L’emprim Irlandais che ha relaschà blers texts latins è stà s. Columban. Naschì enturn 545, ha’l deditgà sia giuventetgna a ‘studis grammaticals’ (…). Ses latin, segir da sasez, flexibel ed elegant, (…) mussa ch’ins pudeva acquistar ina scolaziun latina vaira-main buna en l’Irlanda enturn 550» (p. 88). Columban ha vulì suandar verbalmain il cussegl d’Augustinus: «Il cristian sto vegnir in exilià u pelegrin e viver en pelegrinadi, sa liberond sco in muntg dals lioms mundans che rentan ed acceptond perencunter la societad e las reglas da la citad da Dieu per s’emancipar» (p. 31). Columban è ì sco missiunari sin il continent, nua ch’el ha fundà pliras claustras, cunzunt a Luxeuil (oz Luxeuil-les-Bains), a l’ur da las Vogesas, e lur a Bobbio tranter Piacenza e Genova, sper il flum Trebbia, nua ch’el è mort 615. Las claustras ch’el ha stabilì en cuntradas ruralas han surprendì be fieu e flomma la tgira dals studis latins: «Paders e mungias francons stuevan emprender il latin da baselgia. Luxeuil e Bobbio èn vegnids centers impurtants da studi en il setavel tschientaner» (p. 142). 

Acceptar la tensiun 
Auters missiunaris irlandais, sco era spirituals e mungias indigens scolads da lezs, han fundà bleras claustras en cuntradas ruralas dominadas dals Francons, savens en conflict cun las ierarchias ecclesiasticas localas. «A l’entschatta dil 8. tschentaner ei il pader viagiont Sigisbert semess sin via ensiviars dil Rein ed ei secasaus ella ‘Desertina’. Siu num ed il patrunadi da s. Martin muossan vi sin sia derivonza francona. Sigisbert era penetraus dil spért dalla scola da Columban da Luxeuil. Sustegn ha el anflau tier igl indigen Placi (…). Sustenius vegn quei datum dalla fundaziun claustrala sin l’entschatta digl 8. tschentaner novissimamein entras las extendidas excavaziuns archeologicas da 1980–1983. Las pli veglias restadiras dil baghetg muossan el temps entuorn 700 e savessen ir anavos sin Placi»3). Il mazzament da lez entras preses Victor è be in exempel da tensiun tranter in fundatur da claustra ed ina ierarchia locala. En l’istorgia ecclesiastica chatt’ins blers auters exempels da conflicts tanter muntgs e spirituals seculars. In cas extrem, passa otg seculs suenter il mazzament da Placi, è stà il «na» d’in pader augustinian da Wittenberg (oz Lutherstadt Wittenberg en Saxonia-Anhalt) a las uscheditgas indulgenzas vendidas dals archuvestgs da Magdeburg e Magunza. L’emprima da las 95 tesas da Martin Luther (1483–1546) punctuescha: «Noss Segner Jesus Cristus ha vulì che la vita entira dal cartent saja ina penetienzia»4). Quai fa endament l’admoniziun d’Augustinus a «viver en pelegrinadi». El ha mussà d’acceptar la tensiun savens dolurusa tranter il mund e «la citad da Dieu». 

La congruenza dals cuntraris 
Avant varsaquants onns ha preditgant Clemens Frey, lezza giada ad Ardez, bittà ina glisch nova sin quella tensiun. En ina tesa davart l’etica d’Albert Schweitzer (1875–1965) citescha’l quai ch’il teolog alsazian definiva «la dumonda fundamentala da la religiun: ‘Co possa chapir che jau sun en il mund ed a medem temp en Dieu?’»5). Frey mussa en maniera persvadenta ch’en la vita da Schweitzer sa cumpletteschian dus moviments cuntraris, numnadamain la sortida or dal mund e l’entrada en il mund. L’autur examinescha la medema relaziun dialectica en ina vita destruida memia baud en in champ da concentraziun, quella dal teolog e cumbattant da la resistenza Dietrich Bonhoeffer (1906–1945). Per lezza dialectica vala in patratg fundamental dal filosof Nikolaus von Kues (Cusanus, 1401–1464), quel da la congruenza u coincidenza dals cuntraris en Dieu: «Quai definescha l’atgna contribuziun originala dal patratg da l’occident»6). L’Europa ha pia savì conciliar en armonia elements cuntraris ch’ella aveva chattà en sia tgina; quai vala era per ils pajais ch’ella cumpiglia, t. a. per la Rezia.   

1) Denis de Rougemont, Lettre ouverte aux Européens, Paris (Albin Michel) 1970, p. 39.
2) Richard Fletcher, The Conversion of Europe, Londra (Fontana Press / Harper Collins Publishers, ISBN 0 00 686302 7) 1997. 
3) Daniel Schönbächler en: Gion Condrau (ed.), Disentis/Mustér. Temps vargai, temps present. Mustér (Vischnanca, ISBN 3-9521081-1-1) 1996, p. 37. 
4) Cità en: Karin Bornkamm e Gerhard Ebeling (ed.). Martin Luther, Ausgewählte Schriften. Tom 1. Frankfurt/Main (Insel Verlag) 1982, p. 28. 
5) Clemens Frey, Christliche Weltverantwortung bei Albert Schweitzer. Berna-Stuttgart-Vienna (Paul Haupt, ISBN 3-258-04707-3) 1993, p. 271. 
6) Denis de Rougemont, o. c. (v. nota 1) p. 119.