A sidost dal Mar nair

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

«Schweiz global» (nr. 1/2001), magazin dal Departament federal da l’exteriur, ha annunzià che lez avria anc quest onn en Georgia in’ambassada tar quel pajais sco era tar l’Armenia e l’Aserbeidschan. Quai mussa la relevanza creschenta da questas trais anteriuras «republicas sovieticas». La regiun al sid-ost dal Mar nair fa puspè part da l’Orient geopolitic cun la Tirchia, sco avant 1801, cura che la Georgia era in reginam independent e la Persia tanscheva fin al Caucasus. Ma bler ha sa midà là en duatschient onns. 

In intschess cunzunt tirc 
La Persia ha pers ils pajais numnads oz Armenia ed Aserbeidschan e sa cloma uss Iran. L’Imperi tirc ha pers 1878 la regiun da Batumi (oz en Georgia); 1915 ha’l repetì en sias provinzas da nordost in genocidi che ha fatg svanir la populaziun armena da vastas cuntradas tranter il mar ed il Lai da Van. 1923 è naschida la Republica da Tirchia che ha prest introducì e fatg valair l’alfabet latin, pli adattà al linguatg tirc, cun ses blers vocals, che l’alfabet consonant da l’arab. Il pievel da l’Aserbeidschan (var 9 milliuns olmas) discurra l’aserì, in dialect tirc; il communissem l’aveva sfurzà si l’alfabet russ per al separar da Tirchia, ma l’Aserbeidschan independent ha spert introducì il noss, uschia che l’aserì po valair sco in idiom tirc. Ins n’ha anc betg mess fin a la dispita territoriala tranter lez pajais e ses vischin dal vest, la pitschna Armenia (3–4 milliuns olmas). A lezza lita era gist deditgà in simposi da var 150 participants en l’Academia evangelica da Loccum, instituziun da la Baselgia evangelica da Hannover (Saxonia bassa, Germania), organisà ensemen cun la Fundaziun «Svilup e pasch» (Bonn). 

Ina regiun armena entamez l’Aserbeidschan 
Il pum da discordia è ina regiun entaifer l’Aserbeidschan cun var 200 000 olmas en 1990 (3/4 armenas, 1/4 aseridas). Gia ses num dat in’idea dal problem. Ins di «Bergkarabach» per tudestg e «le Haut-Karabakh» per franzos. L’englais, surpigliond in adjectiv russ, di «Nagorny Karabakh». «Karabakh» vul dir per tirc «iert nair»; il num aserì cumplet è «Daglig Karabakh» («dag» = «culm»). Qua dovr’ins il num armen indigen «Arzakh». 1991 ha l’Arzakh profità da la ruina da l’Uniun sovietica per sa proclamar independent. Il dretg internaziunal lubiva quai dentant be a las quindesch «republicas sovieticas». Il cas da l’Arzakh sumeglia pia a quel da Cosovo entaifer la Serbia, però cun las differenzas essenzialas che l’Arzakh è in’enclava aifer l’Aserbeidschan e che quest n’è mai stà independent. L’armada da l’Armenia è lura penetrada en l’Aserbeidschan, stgaffind in corridor da colliaziun cun l’Arzakh ed occupond ina part dal territori aserì per sfurzar si la renconuschientscha da l’Arzakh. Var in milliun Aserids èn fugids. L’armistizi da 1994 ha simplamain bloccà la situaziun. En mars 2001 èn dentant ils presidents da l’Armenia e l’Aserbeidschan vegnids ensemen en Florida sur l’egida dal secretari da stadi Colin Powell e da ses represchentant ambassadur Carey Cavanaugh. Quest ha fatg part dal simposi da Loccum en in mument favuraivel per ina bilantscha. 

Anguschas ertadas 
Dispitas tranter naziuns han savens ragischs profundas, uschia er en lez cas. Il trauma dal genocidi da 1915 paisa enfin ad oz sin il pievel armen. Be la preschientscha imperiala russa en ina part da l’Armenia ha impedì l’extirpaziun totala da la naziun. Quai ha stgaffì ina profunda attaschadadad envers il «frar grond», malgrà il terrorissem dal stadi communist. In sociolog armen: «Nus n’emblidain betg il genocidi, ils mazzaments crudaivels, las schicanas miserablas (…). In Armen na dastgava chavaltgar. El dueva trair la charplina cur ch’in Tirc passava. Be ils Russ ans gidavan ed ans gidan. Cunzunt a la Russia savainsa grà»1). Il Georgian Josif Dschugaschvili (1879–1953), numnà Stalin, aveva fidaivels cumplizis armens. Gist lezza attaschadadad tradiziunala al communissem reproschan ils Aserids als Armens. Quests da lur vart resentan ils Aserids sco ils frars da quels Tircs che han repetì il genocidi. Pia duas anguschas ertadas ch’ins sto superar per stabilir ina pasch duraivla. 

Parter la pussanza 
La situaziun internaziunala para favuraivla. En ils onns novanta semnava la Russia discordia tranter ils pievels a sid dal Caucasus per francar sia influenza fin als cunfins da l’Iran e Tirchia. In politolog da Georgia: «La Tirchia sa fatschenta dapli cun la Georgia. Era nus ans interessain per la Tirchia. Là faschainsa instruir schuldada da Georgia (…). Ils Russ vulan sa servir da noss pajais per controllar la relaziun cun la Tirchia e restar da grond'influenza en la regiun (…). Ils Armens en lur situaziun greva basegnan la Russia; da quai profiteschan ils Russ da maisters. L’Armenia è ina sort ostagi da Moscau»2), schebain ch’ella n’ha nagin cunfin cuminaivel cun la Russia. Questa è engaschada en ina guerra d’extirpaziun encunter ils Tschetschens: «Sch’i na dat nagina pasch en tutta furma, vegn la guerra a durar anc il temp da pliras generaziuns»3). Perquai sto la Russia lubir als Stadis unids da promover ina pasch duraivla tranter l’Armenia e l’Aserbeidschan per impedir che lezza guerra sa derasia là e pericliteschia il commerzi d’ieli. Ambassadur Cavanaugh ha punctuà a Loccum che la pasch pretendia in dialog perseverant, sco ch’i saja succedì t. a. tar il Forum economic mundial a Tavau, e lura la voluntad politica d’omaduas regenzas da persvader ils pievels ch’in cumpromiss fetschia da basegn. Gist lez davos punct è vegnì mess en dumonda dal politolog aserì Arif Yunusov; el ha fatg attent ch’ina gronda part da la giuventetgna aserida admiria la resistenza armada tschetschena encunter la Russia e refusass ina pasch che pretendess memia bleras concessiuns als Armens. Era l’opposiziun en Armenia ha s’exprimida a Loccum, dentant en in senn cleramain orientà envers il vest. Il politolog flam Bruno Coppieters (Universitad libra flama da Brussel) ha punctuà che negoziaziuns reusseschian be sche mintga part-ida è pronta ed abla d’encleger la posiziun da l’autra. El ha plinavant fatg endament il federalissem sco ina maniera da parter la pussanza per segirar in spazi d’autodeterminaziun. Enfin là vegni ad esser ina via lunga. 

1) Fritz F. Pleitgen, Durch den wilden Kaukasus. Cologna (Kiepenhauer & Witsch, ISBN 3-46202932-0) 2000, p. 183. 
2) Pleitgen, Durch den wilden Kaukasus (v. n. 1), pp. 111-112. 3) Alfred Missong, Tschetschenien – Krieg ohne Ende? en: Neue Zürcher Zeitung, 12/13 da matg 2001, p. 11.