Las vervas da l’Europa
Ina remartgabla survista linguistica

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Dapi quel onn 1989 ch’il scriptur ungarais György Konrád numna «annus mirabilis» vegn ins adina dapli conscient che linguatgs bunamain indumbrabels èn enragischads en ils terratschs multifars da noss continent. Da quai dat ussa perditga in cudeschet1) da be 128 paginas e 100 g, «destinà per in public scolà e mirveglius, ma che na saja spezialisà en linguistica, in’ovra pitschna che vul dar infurmaziuns vardaivlas davart las differentas tschantschas discurridas e scrittas en l’Europa d’oz (…). Sia part fundamentala cumpiglia descripziuns curtas, ma detagliadas da lezzas linguas (…). Bunamain tuttas appartegnan a la famiglia indogermana, gruppa uschè omogena ch’ins sa smirveglia, schebain ch’ins percorscha l’emprim cunzunt ils cuntrasts tranter texts bretons, grecs, russ, spagnols e tudestgs» (p. 3). Lura vegn la famiglia uralica, naschida enturn la chadaina da l’Ural e represchentada cunzunt dal finais e l’ungarais; l’autur als descriva manidlamain e menziuna ils auters linguatgs da lur gruppa. La fin cumpiglia descripziuns detagliadas dal maltais (semitic), dal tirc e dal basc, «la verva la pli enigmatica da noss continent» (p. 121), a la quala l’autur, prof. Jacques Allières, ha gia deditgà pliras lavurs. Davart il spagnol, naschì en contact cun il basc, menziuna’l ch’il svilup dals vocals accentuads en pleds sco «fuego», «muerte», «nuevo» e «pié» («fieu», »mort«, «nov» e «pè») derivia da l’influenza basca a Burgos, en la curt bilingua dals emprims conts da Castiglia, retgs dapi 1035, che han lura conquistà ina gronda part da la mes’insla.

Il latin e ses figls
L’essenzial dal manual (92 pp.) è pia deditgà a la famiglia indogermana. Aifer questa cumpiglia il latin nov paginas e ses figls ventgina. Gist tgi che na sa betg latin vegn a leger cun interess la descripziun da lez linguatg. Per declerar las declinaziuns dals substantivs ha l’autur tschernì set pleds che vivan anc adina cun paucas midadas per rumantsch, numnadamain «filia», «murus», «folium», «canis», «soror», «manus» e «dies». Sco exempel da text reproducescha’l quatter frasas da la Vulgata, la translaziun latina da la Bibla entras Sophronius Eusebius Hieronymus (sontg Gironas, 347–420). Da la derasaziun dal latin en l’antica scriva Allières: «En il temp da sia extensiun maximala cumpigliava l’Imperi roman omaduas Gallias, la cisalpina e la transalpina (…), la Mes’insla iberica, (…) la Dacia [oz Rumenia, G. S.-C.] (…) e la Rezia (…). Il ladin era lingua da cultura per populaziuns bilinguas che discurrivan uschiglio tschantschas celticas e forsa schizunt germanas sco er (…) il retic» (p. 10). Lura vegn la descripziun da nov linguatgs neolatins, t. a. il rumantsch; tar mintgin examinescha l’autur il svilup da blers pleds latins e lura las conjugaziuns regularas, concludend cun il medem text da sis lingias en tuts nov linguatgs. In d’els, il sard, n’è tuttavia betg normà; Allières descriva tuttina in dialect central da l’insla, «fitg original ed uschè arcaic ch’ins sto sa smirvegliar » (p. 30). Ordaifer la Sardegna distingua’l «la Galloromania che posseda il vocal ‘ü’», pia la Gallia transalpina (bunamain tut la Frantscha cun la Romandia), lura la Liguria, Lumbardia, Piemunt, Val d’Aosta ed ina part da l’Emilia, pressapauc la Gallia cisalpina d’antruras, plinavant «l’Iberoromania sin la mes’insla omonima, la Retoromania (…) cun il Friul, l’Italoromania sin la mes’insla, Corsica e Sicilia, finalmain vers l’ost la Dacoromania enturn las Carpatas. Il catalan furma ina punt linguistica tranter Galloromania ed Iberoromania» (p. 29); questa cumpiglia anc il spagnol e portugais. 

Germans, Slavs e Celts
Quattordesch paginas tractan ils linguatgs germans. En cuntrast cun il latin, bab da las vervas neolatinas, n’enconusch’ins nagin german primar cuminaivel. Dentant «lubeschan ils texts gotics e medievals islandais da deducir la preistorgia linguistica» (p. 50). Ils Gots vivevan en il quart tschientaner al vest dal Mar nair; là han els acceptà il cristianissem e survegnì ina translaziun da la Bibla en lur linguatg. Allières descriva minuziusamain la fonetica e morfologia dal gotic e da tschintg linguatgs germans d’oz. Pli instructivas per nus èn las quattordesch paginas deditgadas a la gruppa slava tenor il medem princip, cunzunt en connex cun il bulgar, al vest dal Mar nair, e sias convergenzas remartgablas cun auters linguatgs balcanics, sco l’artitgel enclitic (bulgar «schena» = «dunna», «schenata» = «la dunna») ed il diever d’in verb d’agid derivà da «vulair» per exprimer il futur. Suenter duas paginas davart lituan e letton vegnan diesch, bler pli originalas, che tractan las vervas celticas. Tgi che ha sa sfadià da far endament il curius pled franzos «quatre-vingts» («otganta») chatta las ragischs da lezza furma en celtic; «dus» per breton è «daou», «ventg» è «ugent» e «quaranta» «daou-ugent» (p. 85), pia «dusventg». 

Dal Balcan a la Calabria
Allières descriva lura dus linguatgs indogermans balcanics isolads, mintgin en sis paginas. El resguarda tant il grec antic sco quel d’oz, ma lez chapitel pon ins chapir be sch’ins sa leger ils bustabs correspundents. Pli instructiva, e per nus bler pli actuala en noss temp d’immigraziun, è la part albanaisa. Tgi sa anc ch’il retoromanist calabrais Giuseppe Gangale (1898–1978) era da derivanza albanaisa e ha deditgà «ina activadad multifara »2), en ses davos onns da vita, a la verva da ses babuns? En il 15avel e 16avel tschientaner han Albanais bandunà lur patria, a l’ost dal Chanal d’Otranto, ed èn emigrads sur il Mar jonic en Calabria, nua che lur linguatg viva anc adina sper il talian. Per albanais dumbr’ins uschia: «Një, dy, tre, katër, pesë, gjashtë, shtatë, tetë, nëndë, dhjetë, njëmbëdhjetë, dymbëdhjetë, trembëdhjetë…» (p. 99). L’artitgel definì è enclitic («ka» = «bov», «kau» = «il bov»), sco per bulgar e rumen. Las davosas duas paginas da la part indogermana descrivan curtamain la tschantscha dals zagrenders, immigrads da l’India entras l’Orient; lur num englais («Gypsies») ed iberoroman («gitano») deriva dal toponim «Egipta». 

Proteger varietad e coesiun
Il manual d’Allières na cuntegn ni bibliografia, ni register, ni glista dals linguatgs da l’Europa. Tgi che vul savair dapli sto pia consultar autras ovras, per exempel il cudesch classic, ma pauc linguistic da Haarmann3). I na vegn tuttina mai a dar ina glista segira dals linguatgs, damai ch’ins na dovra betg adina las medemas nodas per definir in tal. En lez senn na decida Allières nagut; meglier uschia! El concluda ses cudeschet cun in giavisch fervent: «Culturas e vervas han sa maschadadas ed enritgidas, uschia che noss continent è vegnì la funtauna unica da la civilisaziun da l’occident – bunamain mundiala! Possian ils facturs decisivs – economics e politics – da noss svilup proteger en medem temp lezza varietad e lezza unitad!» (p. 126). Quest giavisch vegn punctuà d’in auter manual linguistic franzos, publitgà en avrigl e deditgà a la Scandinavia. Ses autur concluda: «Danais, Norvegiais e Svedais sa chapeschan in l’auter per gronda part, cunzunt en scrit (…). Lur regenzas giavischan ina convergenza linguistica e han fundà 1978 in Secretariat dals linguatgs nordics (…). En mintga pajais vegnan autras linguas scandinavas instruidas en scola. Il pievel sustegn dentant pauc lezza politica d’avischinaziun, en cuntrast displaschaivel cun ses entusiassem smesiraivel, cunzunt tar la giuventetgna, per l’englais american e l’uschenumnada cultura ch’el maina (…). Quai è il grond privel che smanatscha la coesiun nordica»4). Co statti lura cun la coesiun svizra, damai ch’i na dat nagina «convergenza linguistica» tranter il tudestg e las tschantschas neolatinas?

1)Jacques Allières, Les langues de l’Europe. Paris (puf, ISBN 2 13 050702 6) 2000 
2) Margarita Uffer, Giuseppe Gangale. Ein Leben im Dienste der Minderheiten. Cuira (Terra Grischuna, ISBN 3-908133-24-6) 1986, p. 298
3) Harald Haarmann, Soziologie und Politik der Sprachen Europas. Minca (dtv, ISBN 3-423-04161-7) 1975
4) Christophe Bord, Les langues scandinaves. Paris (puf, ISBN 2 13 051 500 2) 2001, pp. 113-114