Schanzas duess ins nizzegiar

Da Gion A. Derungs, secretari da la Lia rumantscha

A l’exteriur aud’ins qua e là che nus SvizzerAs discurrian u almain chapeschian 4 linguas. Quai fiss bain da grond avantatg. La realitad è dentant che mo ina pitschna part discurra pliras linguas. Las linguas naziunalas vivan per il solit ina sper l’autra e mo en tschertas regiuns ina cun l’autra. Bilinguitad e plurilinguitad èn pli-tost l’excepziun – auter che tar ils linguatgs pitschens rumantsch e talian ed a l’ur linguistic.

Tenor in studi da las universitads da Losanna e Berna duai quai esser stà auter en il temp preindustrial (15–19avel tschientaner). Quest studi pretenda che la Svizra era da lez temp bler pli muliculti che oz. Il motiv era il basegn da sa chapir e da savair linguatgs. Avair enconuschientscha d’autras culturas muntava adina in stgalim social. La lingua vegniva emprendida per ordinari en la vita, l’interess per ortografia e grammatica era pitschen. Squitsch normativ na devi betg u strusch e l’imperialissem linguistic era betg. 

Ed oz? – Il squitsch normativ en scola è enconuschent ed il squitsch economic e da la moda è era qua. Cun la globalisaziun vegn l’englais, ed il squitsch da quel è grond. La politica da lingua è dumandada. En Svizra, en l’entira Europa! La dumonda centrala qua e là: Duai il martgà europeic («Euroland») sa concentrar en il futur sin la lingua materna e l’englais e l’Europa daventar a lunga vista in continent monoling cun in pot-au-feu cultural a la Coca Cola e Mc Donald sco ils Stadis Unids da l’America? U dovri per amur da la pasch ed identitad culturala en noss temp da gronda violenza sper questas duas linguas anc in ferm engaschi per las atgnas linguas e culturas? 

Quai n’èn betg dumondas che nus tschentain pir oz. Ellas èn gia veglias. Ma tuttina – las respostas dadas enfin qua na pon betg cuntentar. Quant ditg po la Svizra – betg perifera, mabain circundada da las pli fermas naziuns da l’Uniun europeica – sa lubir ina situaziun da pat sco quai che la Conferenza svizra dals directurs da l’educaziun publica mussa gist en il mument? 

Ins na po betg clamar savens avunda en memoria la finamira da la scolaziun da linguas e da cultura: Che nus sajan alura Svizzers senza u cun la UE, nus duvrain ina politica da linguas e da cultura che promova ed ans maina a l’avertura culturala cun schientscha e cumpetenzas plurilinguas. Che nus sajan conscient: La ritgezza europeica – e da noss pajais en spezial – n’èn betg las materias primas, mabain la varietad linguistica e culturala. En quest senn – era sche nagin vul e po tegnair si l’englais sco lingua franca – dovra l’Europa, ed era la Svizra ni cultura ni lingua timunonda. En quest sectur è dumandà varietad enstagl d’unitad! 
as consequenzas? – I dovra la ferma persvasiun che la varietad culturala e linguistica è in dals pli impurtants craps da chantun per la scolaziun e la furmaziun da la generaziun giuvna. Q.v.d. il sequent: 
La Svizra quadrilingua stuess vegnir conscienta da sia situaziun privilegiada e considerar quella sco ina schanza da partenza. Declamaziuns festivas èn ina bella entschatta, ma ellas na tanschan betg. I dovra era ils sforzs per trair a niz las schanzas, per las qualas pajais monolings èn scuidus sin nus. Quant pli lev èsi tar nus d’avair contact a moda natirala cun autras linguas e culturas ch’en pajais cun ina lingua uffiziala! 

La Svizra quadrilingua stuess trair a niz tut auter las pussaivladads da scolina e scola obligatorica per l’intermediaziun da lingua e cultura, ma era autras strategias per promover gia en ina fasa tempriva da nossa vita interess e chapientscha per autras culturas. Barats da scola, emnas da project èn bunas entschattas e mussan la via. 
La Svizra quadrilingua na po strusch tegnair si il svilup da l’englais sco lingua franca. Ins sto era renconuscher sia gronda muntada e s’arranschar cun quel, dentant betg sin donn e cust da la lingua materna e da las linguas naziunalas. Era l’englais na porta betg il parvis. E bainduras èsi da dar dapli paisa a la lingua e cul-tura dal vischin avant che resguardar l’englais. 
per nus RumantschAs? – Era nus e nossa scola na vulain u pudain betg esser cunter l’englais. El è qua e nus avain d’ans arranschar cun el. Bler pli impurtant per la scola rumantscha è dentant in auter aspect: Entant che autras regiuns mundialas cun scolas bilinguas cumparegliablas cun la scola rumantscha (Canada, Aosta etc.) han emprendì d’appreziar las qualitads da quella, datti en il Grischun gia dapi radund 150 onns in ferm model da scola bilingua d’emprima qualitad – la scola rumantscha – che vegn applitgà cun grond success. Quel na sto temair nagina cumparegliaziun naziunala u internaziunala… Quest model è creschì organicamain, el n’è nagut da extraordinari, n’è betg circumdà da l’aura dal «nov», è per nus il pli normal sut las stailas e perquai n’è la schientscha d’avair insatge spezial e bun e cumprovà strusch avant maun. Ma strusch insatgi tar nus u utrò para d’avair realisà quai enfin oz. Quai è era il motiv daco che tschertas gruppas d’interess crititgeschan bainduras la scola rumantscha ch’ella fetschia memia pauc per la lingua dominanta – il tudestg. Tenor las pli novas enconuschientschas da la perscrutaziun da la plurilinguitad po la scola rumantscha vegnir cumparegliada cun ils pli enconuschents models da scola bilingua. Ella è anc oz ina buna scola per far punts ch’ans portan en la bi- e plurilinguitad. En in studi da Werner Carigiet e Rico Cathomas vegn mussà che scolars rumantschs emprendan bain rumantsch e tudestg. A la fin da la scola obligatorica na san scolars secundars betg signifitgantamain main tudestg che lur collegas en il Partenz. Vitiers vegn che la scola rumantscha – per la quala ch’ins stuess avair dapli quità che usitadamain – porscha immersiun (utilisar in linguatg ester sco lingua d’instrucziun per intermediar cuntegns dal rom) e protecziun da la lingua ensemen. Per questa prestaziun meritass la scola rumantscha dapli renconuschientscha che quai ch’ella ha. Mo cun ina tenuta ch’appreziescha dapli la scola rumantscha avain nus la basa per proteger nossa lingua smanatschada ed en il medem mument era da chattar l’avertura per autras linguas e culturas. Vulain nus quai? Alura duess la scola rumantscha cun sias pussaivladads ed abilitads ans star a cor!