Striegn e barlot – las strias en Surselva
Ina nova publicaziun sin ils fastizs istorics dals process da strias en Surselva

Dad Ivo Berther

En sia lavur da licenziat, scritta l’onn 1987 e publitgada avant curt en furma surlavurada, analisescha Hubert Giger las funtaunas da process da strias ch’èn avant maun per la Surselva. Tranter il 1590 e 1732 n’èn betg main che 300 persunas vegnidas accusadas pervi da striegn. Da quai han radund 120 «striuns» e – per la pli gronda part – «strias» chattà la mort; auters èn vegnids sfurzads da bandunar il pajais. Ils 4 da favrer 1654 protocollescha la dretgira dal cumin da Laax ils emprims indizis e suspects crudads cunter Urschla Delbin da Schluein. Tranter auter duai ella avair striunà in uffant pitschen talmain che quel na vulevi betg pli baiver da la mamma. Al «amman» Michel haja ella ditg ch’el na vegnia ad avair nagins uffants – quai che el n’ha alura era betg gì. Jöri Donau da Schluein è sa lamentà ch’il tschigrun na gartegia betg pli pervi dad ella. A Jölli Schamun Loreng haja ella striunà la spatla e Maria dal Bartlamiu ha udì ch’ella possia far crescher chonv sin mintga platta-crap. Plinavant duai ella esser sa midada en in giat nair, esser stada cun Anna Brinkazi da Sursaissa a barlot, avair engulà ed auter dapli. Sin fundament da quels indizis ha il cumin instradà inquisiziuns pli detagliadas. Quellas han confermà las tschantschas e baterladas da pli baud ed anc purtà a la glisch autras chaussas suspectusas. Uschia è Urschla Delbin vegnida messa èn chadainas e la dretgira è vegnida clamada ensemen. Ils 12 da favrer ha l’accusada – suenter che la dretgira aveva fatg diever da la tortura – confessà ina gronda part da las accusaziuns. Cura ch’ella gieva a barlot mettevi ella ina scua en letg per che ses um n’accorschia nagut. Agì haja ella adina entras la forza dal nauschaspiert e cun snegar «la sontga trinitad, Dieu, sia sontga mamma e tut ils chars sontgs». Plinavant ha Urschla Delbin stuì inditgar tgi che ella haja tut vis sin il barlot: Maria Delbin da Schluein cun ses figl Christ e sia figlia Anna, Julscha Thomasch da Schluein, Christ Pitschen da Ruschein, Barbla ed Anna Jon Donau da Laax, Clau Casura da Falera e sia figlia. Era en il vitg e sin via haja ella vis differentas persunas a sa depurtar sco strias e striuns. La dunna da Hans Carle haja pitgà cun ina torta sin l’aua e la saira sia vegnì in stemprà – «quai è era ina». Sa basond sin quels indizis e questas inquisiziuns sco era sin il confess da l’accusada «avant, durant e suenter la tortura» ha la dretgira decidì sequentamain: Tenor dretg imperial vegn Urschla Delbin «manada da la vita a la mort» cun la spada; il corp vegn brischà e la tschendra sutterrada ordaifer il santeri; il possess tutga a la vischnanca. Ils 18 da favrer 1654, mesemna da la tschendra, è Urschla Delbin vegnida exequida. Il cas descrit cuntegna ils elements tipics d’in process da strias e sa laschass repeter per praticamain tut ils cumins da la Surselva. Hubert Giger na preschenta dentant betg singuls process dad A fin Z, mabain analisescha las funtaunas tenor criteris tematics.

Origin da la persecuziun da strias
En l’emprim chapitel tracta l’autur l’origin ed il decurs da la persecuziun da strias en l’Europa ed en il Grischun. Da striuns e striegn discurran gia funtaunas da l’antica. La persecuziun ch’è succedida dapi la fin dal temp medieval è dentant in product da la demonologia da la baselgia cristiana. 1326 ha Roma declerà il striegn per ina furma d’eresia: strias e striuns han fatg in patg cun il diavel, els gidan il diavel a derasar il nausch en il mund e ston vegnir persequitads senza cumpassiun. Ils tractats «Formicarius» e «Hexenhammer» accentueschan la rolla da la dunna en il striuni. Da la fin dal 14avel tschientaner enfin al 18avel tschientaner han adina puspè gì lieu process da striegn en l’entira Europa. Il punct culminant è stà tranter il 1560 e 1630. En il Vad han per exempel 970 persunas stuì laschar la vita entaifer 40 onns. Era el Grischun èn process da striegn enconuschents en praticamain tut las regiuns, tant catolicas sco refurmadas. Ils emprims cas dateschan dal 15avel, ils davos dal 18avel tschientaner. Ina persecuziun sistematica è succedida en il Grischun a partir da la fin dal 16avel tschientaner cun culminaziuns relativamain tard, numnadamain vers la mesadad e la fin dal 17avel tschientaner. Cumparegliaziuns mussan che la Svizra e las Trais Lias tutgan «tar ils territoris pertutgads il pli fitg da process da strias en l’entira Europa» (Ulrich Pfister).

La structura politica en Surselva
L’emprim chapitel dal cudesch va a fin cun ina survista da la structura politica da la veglia republica grischuna e da la Surselva. Las dretgiras eran organisadas sin il stgalim dals cumins. Las sentenzias vegnivan pia dadas a Vella, Laax, Vuorz u Mustér, per mo numnar in pèr exempels en la Surselva. Ed era las execuziuns – en Surselva per il solit cun la spada e na cun brischar – avevan lieu en ils singuls cumins. In dretg penal liant n’existiva betg. L’autur preschenta bain differents urdens da dretg ch’èn stads en funcziun da quest temp. Dentant accentuescha el en il medem mument che las dretgiras interpretavan quels a moda pulitamain libra e savens fitg severa. En general sa mussa che la rata da sentenzias da mort è auta, sche la giurisdicziun è situada datiers da la basa. Grazia vegniva mo fatg, sche la persuna accusada supportava las torturas senza confess. Igl èn era documentads cas en Surselva nua che persunas accusadas han empruvà da far suicidi en praschun u èn mortas en consequenza dal martiri. 

Survista dals process da strias 
Il segund chapitel dat ina survista da las funtaunas da process da strias en Surselva. Tabellas detagliadas numereschan mintga singul cas enconuschent e documentà en las actas: Cura ha gì lieu il process? Tgi è vegnì accusà? Tge funtaunas èn concret avant maun (indizis, perditgas, confess, sentenzia)? Quant ditg ha il process cuzzà? Il lectur intervegn per exempel che l’emprim cas en connex cun striegn en Surselva ha gì lieu en Val Stussavgia l’onn 1448, ch’il cumin da la Cadi ha accusà il 1675 entaifer 2 mais 38 strias e striuns, che la Val S. Pieder ha accusà 1650 passa 80 persunas (da quai 15 uffants tranter 8 e 12 onns!) e ch’il davos process en Surselva ha gì lieu 1732 a Laax. Medemamain vegn il lectur a savair che relativamain pacs striuns èn vegnids accusads e che differents process èn vegnids manads atras en furma da process da massa.

Motivs da la derasaziun dals process da strias
El terz e quart chapitel analisescha Hubert Giger ils motivs per la derasaziun dals process da strias en Surselva. Entant ch’il quart chapitel emprova da guardar davos la fatschada dals vitgs sursilvans da lezs onns, stattan motivs «externs» en il center dal terz chapitel. Tals motivs pon esser guerras, malsognas, fomazs, catastrofas u constellaziuns politicas e svilups religius e socials. Uschia descriva l’autur las inquisiziuns da la fin dal 16avel e da l’entschatta dal 17avel tschientaner en las vals dal sid dal Grischun. Quels schabetgs hajan per part era gì influenzas sin la Surselva. Plinavant tracta quai chapitel ils embrugls grischuns da 1618–39 – in temp da guerra, da fomaz (1622) e da pestilenza (1629). Cun mandats morals ed exorcissem empruvavan las autoritads ecclesiasticas e secularas da stgatschar il nausch ord il mund. Uschia vegniva in terratrembel interpretà sco segn d’irritaziun da Dieu, confraternitads, processiuns e pelegrinadis avevan conjunctura auta, paders chaputschins predegiavan cunter profanaziun ed excess charnals – ed il sautar, uschia ina chanzun contemporana, saja «in lieu da Satanasse». Quels facturs, concluda Hubert Giger, hajan promovì il proceder encunter strias. Per pudair iniziar in process eran dentant necessaris indizis encunter persunas concretas necessaris. Da tals relata l’autur en il quart chapitel che vala segiramain sco chapitel central da l’entira ovra. Qua reussescha a l’autur in toc istorgia sociala par exellence: abitants da tuttas classas socialas ed oriunds da differentas parts da la Surselva sco accusaders ed accusads; differents aspects tematics da la persecuziun prendì or dal mez da la communitad e garnids cun citads or da las inquisiziuns – la lectura da quellas paginas fa impressiun e na schochescha betg pauc. Suenter quest chapitel ston ins conceder ch’il pled «mania» che figurescha en il titel dal cudesch n’è davaira betg exagerà! Tematisads vegnan l’emprim chavazzins sco «denunziaziun», «tschantscha», «suspecziun», «indizis» e «disfidanza». En il center stattan alura ils differents puncts d’accusaziun che vegnan fatgs valair en las funtaunas cunter las strias: striegn che chaschuna donn a umans, animals u vivonda, alura transfurmaziuns en 
animals sco giats nairs, giazlas, chauras u chauns e betg il davos falliments cunter morala e religiun sco smaladir, sautar, pitanim e relaziuns cun il diavel.

Demonologia ed ils derschaders
Il tschintgavel e davos chapitel porta il titel «la demonologia ed ils derschaders». Qua vegn relatà da tortura, da confess e dals custs d’in process. Il confess e las dumondas suggestivas  concernentas mussan tge attributs che tutgavan tenor manegiar da gliez temp tar in striun u ina stria e co che talas persunas vegnivan demunisadas. Las respostas da las accusadas, savens dadas sfurzadamain sut las dolurs da la tortura, relatan uschia bler dapli dal patratgar dals accusaders e da la societad che da malfatgs commess da las «strias» sezzas. 

Funtaunas ed indicaziuns bibliograficas
Alura suonda sin var 80 paginas ina collecziun da funtaunas che pertutgan process da strias en il Grischun ed en spezial en Surselva: A l’entschatta in document da l’emprim process enconuschent en il Grischun che ha gì lieu il 1434 a Tusaun, alura in protocol da la Vuclina che documentescha il svilup el 16avel tschientaner, plinavant intginas ordinaziuns da las Trais Lias da la mesadad dal 17avel tschientaner e sco part centrala actas da differents process da strias or da differentas parts da la Surselva tranter il 1651 e 1699/1700. Tut ils process cumpigliads en l’agiunta ed anc auters vegnan tematisads en ils chapitels precedents, en spezial ils process dal cumin da Vuorz ch’èn documentads il meglier. Deplorablamain na cuntegna il cudesch nagina survista da las funtaunas preschentadas. Era mancan indicaziuns, tenor tge criteris las funtaunas èn vegnidas tschernidas. Da remartgar è il fatg che las funtaunas èn scrittas exclusivamain en tudestg – da lezzas uras il linguatg uffizial era per la maioritad rumantscha en il Grischun. Leger il tudestg d’avant passa 300 onns n’è segiramain betg simpel, dentant vali la paina da sa profundar pli detagliadamain en in document u l’auter. A la fin da l’ovra da radund 280 paginas suondan indicaziuns da funtaunas e bibliograficas, plinavant registers da nums da persunas e geografics sco era in register tematic che dat anc ina giada ina impressiun da la ritgezza tematica da l’ovra. Ina charta da la Surselva terminescha il cudesch che è uschiglio tegnì sapientivamain senza illustraziuns en connex cun strias e striuns, damai che talas mancan per la Surselva. 

Valitaziun da l’ovra
Il cudesch na vul betg svegliar l’impressiun che la Surselva haja gì dapli process da strias che autras regiuns da las Trais Lias. I na va era betg per mussar che la furma dals process fiss stada fitg differenta che en auters lieus. L’autur preschenta bain ina ni l’autra atgnadad regiunala – la reducziun geografica dal cudesch fa dentant senn per in auter motiv: l’analisa da l’entir corpus da funtaunas avant maun per ina regiun survesaivla pussibilitescha da penetrar pli profundamain en la materia. Cun tschentar bunas e fritgaivlas dumondas als acts da process fa l’autur reviver persunas e schabetgs d’avant 300 onns. Il lectur vegn uschia perditga dal clima da tema e persecuziun che regiva, da paupradad e da sgarschaivlas tragedias persunalas. Hubert Giger mussa tge che sa zuppava en realitad davos il fenomen da «strias» e «striuns»: accusadas vegnivan savens persunas nun confurmas u situadas a l’ur da la societad, persunas che vivevan en paupradad, persunas attempadas ni malsaunas corporalmain u spirtalmain, mo era dunnas (mai umens!) che avevan relaziuns sexualas ordvart la lètg; u che dispitas tranter famiglias e vischins manavan ad accusaziuns, magari era cun la finamira da vegnir en possess da la facultad dals accusads; alura sa mussa era che critica envers las autoritads ecclesiasticas e secularas sco era absenzas dal servetsch divin pudevan manar a process da strias. Plinavant discurran las funtaunas savens da violenza cunter dunnas, sco che ella na succediva betg il davos en la lètg sezza. Barbla Schwizere da Pitasch aveva per exempel ditg ch’il «nausch diavel» haja maltractà ella. En il decurs dal process èsi dentant sa mussa che quai «nausch diavel» era stà nagin auter che ses agen um. E per serrar il rudè: era Urschla Delbin da Schluein (che nus avain emprendì d’enconuscher avant) era vegnida chattada ina giada «maltractada e cun il chau tut sgriflà». Uschia vesan ins las «strias» tuttenina en ina glisch cumplainamain autra che quai che paraulas e ditgas lessan far crair. 
Hubert Giger, Hexenwahn und Hexenprozesse in der Surselva, (Quellen und Forschungen zur Bündner Geschichte, edidas da l’Archiv chantunal, tom 10), Cuira 2001. Il cudesch è da retrair tar l’Archiv chantunal u en mintga libraria.