In regent medieval fascinant 
L’imperatur Fadri, retg da Sicilia

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Paucas emnas ans separan da la premiera da «Federico», il gieu liber rumantsch e tudestg da Giovanni Netzer. Ses erox, l’imperatur Fadri II (1194–1250), retg da Sicilia e Germania, ha adina puspè fascinà tgi che s’occupava cun sia vita ed activitad. Biografias indumbrablas l’èn deditgadas; 2000 è cumparì il segund e davos tom d’in’ovra vaira detagliada (1) che dat ina basa ferma a tgi che vul pruvar d’encleger lez um remartgabel, sia influenza sin l’Europa medievala tardiva e forsa quai ch’el ans po signifitgar per noss 21avel tschientaner. 

Ertavel da dus tats 
L’autur, il medievist tudestg Wolfgang Stürner, descriva Fadri II en l’emprim tom sco ertavel dals dus tats, l’imperatur Fadri I Barbacotschna († 1190) ed il retg norman Roger II da Sicilia († 1154). Stürner punctuescha «l’idea elevada da Barbacotschna areguard sia atgna posiziun da signur imperial (…). Dentant (…) renconuscheva’l en princip ils reginams cristians sco partenaris eguals (…), ma senza desister da far valair la posiziun superiura da l’imperi (…). Sia responsabladad per l’entira cristianadad ha’l segir mussà en la moda la pli impressiunanta da-vent da 1188, pinond la cruschada per reconquistar la Terra sontga; tar lezza guerra è’l mort i1s 10 da zercladur 1190 en il sid da l’Asia minura» (p. 3). «Durant ses lung domini ha’l rimnà uschè blera fidanza grazia a sia energia e diplomazia, tant pli ch’el è mort en la cruschada, ch’ins ha stgaffì in mitus cun sia fin per tegnair averta la pussaivladad ch’el turnia sco salvader en temps fitg nauschs (…). Enfin als scumbigls da las guerras da purs e la refurmaziun tschentav’ins speranzas concretas da salit en Barbacotschna; el u in ‘Fadri nov’ duess far urden sin terra, liberar la fossa da Jesus a Gerusalem e finalmain instradar l’apocalipsa» (2). Ina ditga tudestga raquinta che Barba-cotschna dormia en il culm da Kyffhäuser (Turingia), en «in cuvel da gip cun lais clers sco cristal» (3). Stürner mussa che Fadri II engraziava bler er al bab da sia mamma, il fundatur 1130 dal «reginam da Sicilia, Calabria e Puglia» (p. 20). Roger II ha stgaffì in stadi da dretg en in pajais cun populaziuns arabas, greccas e latinas; sia chanzlia duvrava cunzunt il grec, dentant era l’arab e latin. 1140 ha’l relaschà ina collecziun da leschas. 

1212, onn dal destin
Era il Fadri è vegnì retg da Sicilia, encurunà gia 1198, ma vairamain pir 1208 cun 14. El è restà sin l’insla fin a 1212, l’onn decisiv da sia vita. 1211, cun gnanca 17 è’l vegnì elegì retg da Germania, pia imperatur vegnint, grazia a ses avugà papa Innocenz III (1160–1216). En mars 1212 è’l ì a «Roma, nua ch’il papa ed ils cardinals, il senat ed il pievel l’han beneventà festivamain» (p. 143). Lur ha’l s’embartgà per l’Italia dal nord, pajais da citads libras, las inas, sco Cremona, Ferrara, Pavia e Verona, favuraivlas al giuven retg, tschellas, sco Milaun, ostilas. «Chalanda matg è’l arrivà a Genova; era là è’l vegnì retschet pumpusamain (…). El è restà en la citad enfin a fanadur per pinar ses passagi entras la Lumbardia, la part la pli privlusa da ses viadi vers la Germania (…). Lura, cun burgais da Genova, ambassadurs da Cremona e Pavia ed il marches da Monfrà/Monferrato è’l rivà ad Ast/Asti e Pavia, nua che spirituals, nobels e burgais han splegà per el in ceremonial atgnamain reservà per l’imperatur, confermond publicamain lur ferma intenziun da manar il retg a Verona sur Cremona, en cooperaziun cun ils Cremonais ed il marches da Ferrara» (p. 149). Sin quai ha Milaun pruvà da bloccar la via da Cremona. Ma «retg Fadri, protegì da la chavallaria pavaisa, ha bandunà la citad en tut-ta prescha ils 28 da fanadur la saira tard. La truppa è chavaltgada tutta notg e rivada marvegl (…) pli u main a mesa via tranter Pavia e Cremona. Là spetgavan gia marches Azzo da Ferrara ed ils Cremonais, tenor cunvegna, per surpigliar la protecziun dal retg ed al manar a Cremona. Lura èni svanids cun el encunter la damaun. Quels da Milaun, vegnids tut a galop, han stuì vesair ch’il ‘poleschet’ era fugì (…). Lez è rivà ils 30, saun e salv, a Cremona» (p. 150). 

Tras la Rezia a Magonza
Suenter Trento rapporta in cronist che Fadri II, cun l’agid da l’uvestg, «saja svià encunter saira, entras regiuns alpinas strusch populadas, sur autas furcas, arrivond finalmain a Cuira. Nus pudain be supponer ch’el saja ì si per la val da l’Adisch e sur il Raisch en l’Engiadina (…). Uvestg Arnold da Cuira e lura Duri da Sax, avat da la venerabla abazia imperiala da Son Gagl, l’han retschet e dà in’escorta enfin a Constanza» (pp. 151–152). Decisiv èsi lura stà che l’uvestg da questa citad ha avert las portas al retg. «Signurs da la regiun, sco cont Duri da Kyburg, a sid da Winterthur, han s’unids cun il biadi da Barbacotschna. Tar sia entrada festiva a Basilea è’l vegnì beneventà da l’uvestg da la citad, da quel da Strassburg, da cont Rudolf da Habsburg a vest d’Aarau († 1232), (…) tat da retg Rudolf [1218–1291] (…). Ils 5 da december han blers prinzis sa rimnads a Frankfurt (…) per l’eleger puspè en furma incontestabla. La dumengia suenter, ils 9, è’l vegnì encurunà da l’archuvestg da [la metropola renana] Magonza» (pp. 154–155). Uschia, viagiond da citad a citad e sustegnì da mintgina, ha’l cuntanschì sia finamira ed ademplì il giavisch da quels che l’avevan elegì e clamà. 

Il stadi da dretg e ses poets 
Il segund tom da Stürner rapporta dals davos trenta onns da l’imperatur. 1220 è’l turnà a Roma, nua ch’il papa l’ha encurunà en tutta furma, e lura en ses reginam talian. En december a Capua (Campania) «ha’l proclamà ventg leschas curtas, ina sort program che descriveva las finamiras da ses domini e sia idea da l’urden futur dal reginam (…). Sco duair central dal retg resorta l’emprim la tgira da pasch e dretg per ses subdits. El protegia ils bains, gudogns e dretgs da la baselgia; el scumonda da sa far giustia sasez cun violenza, da sustegnair u zuppentar criminals e da purtar armas en la publicitad; las garnischuns dals chastels n’astgan betg sa mussar dador da quests, cun excepziun da cas spezials definids exactamain» (pp. 10–11). 1231 ha’l lubì a mintga subdit, ch’el saja catolic, cristian ortodox, gidieu u musulman, «d’appellar al num da l’imperatur en cas da smanatscha acuta ed illegala encunter l’atgna persuna u facultad u in agen parent (…). El ha declerà ch’el speria d’eriger uschia il domini duraivel dal dretg en mintga chantun da ses reginam» (p. 197). El suandava pia l’exempel da tat Roger, stabilind il stadi da dretg ed il monopol statal da la forza armada. Per promover la giurisprudenza en ses reginam ha Fadri II fundà 1224 l’Universitad da Napoli. «El ha empermess stipendis als students talentads (…). El ha guntgì strictamain mintga influenza ecclesiastica (…). La fundaziun era colliada stretgamain cun la persvasiun dal retg ch’el duaja procurar per dretg a favur da ses subdits» (pp. 48–49). Plinavant ha’l sustegnì poets ch’«empruvavan da duvrar, modellar e raffinar ils dialects regiunals (…); quai è stà l’emprim pass, forsa er il principal vers il linguatg da standard talian» (pp. 366–367). L’imperatur sez ha scrit poesias en sia lingua materna siciliana. Da l’autra vart ha’l mussà sia encletga per la creaziun poetica tudestga da lezza giada surdond in bain al trubadur Walther von der Vogelweide († ca. 1230). 

Sanadad ed aria pura 
Retg Fadri ha plinavant zavrà la professiun dal medi da quella dal farmacist, «cumandond da suttametter la preparaziun e vendita da remedis a la controlla d’uffiziants saramentads ed examinads ordavant a [la Facultad da medicina da] Salerno (…). Als medis da ses reginam ha’l prescrit severamain la frequenza da lur visitas tar lur pazients durant il di e da notg (…); ils medis stuevan engirar sontgamain da tgirar gratuitamain ils pazients pau-pers (…). Da tgi che leva pratitgar la professiun da chirurg ha’l pretais ina scolaziun d’almain in onn a Salerno cun in studi spezialmain detaglià da l’anatomia umana. En stretg connex cun l’urden medicinal da retg Fadri stat (…) sia lescha da 1231 per mantegnair l’aria pura, vairamain in’emprima lescha per proteger l’ambient. Lezza scumonda da metter glin u chonv a lumiar en l’aua u da laschar star capiergna sper culegnas; plinavant prescriv’la ina profunditad minimala per las fossas, per impedir l’impestaziun da l’aria» (pp. 379–380). Sut retg Roger II, ses successurs e cunzunt ses biadi furmavan la Sicilia ed il sid da la Peninsla taliana in dals stadis ils pli moderns da l’Europa. Gist lez intschess è oz la crusch d’in stadi unifurm, fundà 
sin l’ideologia illusorica da l’uscheditg «risorgimento», che ha degradà ses «Mezzogiorno» ad in adressat da subvenziuns pauc efficazias. Fadri II perencunter persunifitgescha a moda exemplara dus stgalims da l’activitad politica. El ha gì quità da dretg e giustia en ses reginam, restond adina conscient da ses duairs sco successur da Carl il grond ed imperatur da l’occident. Nus duain savair grà a Giovanni Netzer che ha deditgà ses gieu liber a lez grond Sicilian ed European. 

1) Wolfgang Stürner, Friedrich II. Tom 1: Die Königsherrschaft in Sizilien und Deutschland 1194–1220. Tom 2: Der Kaiser 1220–1250. D-64281 Darmstadt (Wissenschaftliche Buchgesellschaft) 1992-2000. 
2) Hans Klaiber, Die Staufer und die Nachwelt, en: Württembergisches Landesmuseum, Die Zeit der Staufer. Katalog der Ausstellung. Tom 1. Stuttgart 1977, p. 702. 
3) Marion Röbkes, Esoterischer Reiseführer Thüringen, D-87648 Aitrang, Baviera (Windpferd, ISBN 3-89385-241-7) 1998, p. 94.