Nua va la Tirchia?
Ina sfida per l’identitad da l’Europa 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Tgi che ha legì cun attenziun l’emprima part, pia la politica, da la «Frankfurter Allgemeine Zeitung» («FAZ») dals 18 da fanadur ha segir percurschì che quatter texts differents da trais auturs differents, inserids sin quatter paginas differentas tranter tutta sort contribuziuns, eran deditgads ad in medem pajais da strusch 65 milliuns olmas, allià cun la Germania aifer l’Organisaziun dal patg da l’Atlantic nord (OPAN), ma situà dalunsch davent da Germania ed anc dapli da l’Ocean atlantic. I sa tracta da Tirchia. L’interess da la «FAZ» e d’in lectur tudestg per lez pajais na de-riva da sia extensiun (780 000 km2, pli che duas giadas la Germania), ni dals dus milliuns da ses burgais che vivan en Germania, mabain da la crisa ch’il schef naziunalist da la regenza tirca Bülent Ecevit (*1925), turmentà da pliras malsognas, ha chaschunà refusond testarda-main da sa retrair. Uss ha’l pers sia maioritad e stuì anticipar las tschernas dal parlament sin ils 3 da november. Lezzas a lunga vista vegnan ad influenzar l’avegnir da l’Uniun europeica (UE) al-main tant sco l’auter termin relevant d’elecziuns da l’atun, quel da Germania (22 da settember). Ils 3 da november decida numnadamain il pievel da la Tirchia «sch’el veglia progredir enavant vers la modernisaziun ed a medem temp profitar da la pussaivladad da vegnir tuttina cumpiglià en il schlargiament successiv da l’UE. Memia ditg ha quella commembra da l’OPAN quintà che sia fidaivladad durant la guerra fraida tanschia per cumpensar las mancanzas da ses urden intern. Ma dapi 1999 è’la candidata a l’adesiun» (Rainer Hermann, p.1). 

Co vuscha il pievel en november?
L’autur punctuescha: «Dus da trais Tircs vulan che lur pajais entria en l’UE; lezza dumonda vegn ad esser l’unica en il cumbat electoral (...). Da l’adesiun spetgan els bainstar e democrazia. Dentant na sun els tuttina betg pinads adaquella ch’ina commembra da l’UE duai renunziar a dretgs da suveranitad.» Lezza cuntradicziun dat lura tensiun en las cuntraversas dals trais mais vegnints. D’ina vart «vulan refurmaturs persvas, sco l’anteriur minister da l’exteriur [Ismail] Cem ed il minister da l’economia [Kemal] Dervis, star a la testa d’ina partida nova cun l’adesiun da Tirchia a l’UE sco finamira principala». La «NZZ» giuditgescha sumegliantamain: «Cem sco minister da l’exteriur (...) ha s’engaschà per normalisar las relaziuns cun ils pajais vischins, cunzunt la Grezia [commembra da l’UE, G. S.-C.] (...). Ina posiziun clera han er ils islamists moderads, manads da l’anteriur president communal d’Istanbul [Recep Tayyip] Erdogan (...), ch’aspiran expressivamain a la commembranza en l’UE, e quai cunzunt per tema dals colonels (...). Er ils Curds la vesan sco pussanza protectiva e giavischan perquai cleramain l’adesiun (...). I para bunamain inevitabel ch’ils islamists fetschian part da la regenza sche la Tirchia duai s’approximar anc dapli a l’UE»1). Tenor retschertgas fatgas dacurt duess la partida d’Erdogan survegnir il pli relativ (25%) da las vuschs, quella da Cem e Dervis, entant fundada, var 10%. Da vart dretga extrema stat la Partida d’acziun naziunala (Milliyetçi Hareket Partisi, MHP) da Devlet Bahceli, vicepresident da la regenza. La MHP «s’offra a tuts quels malcuntents che vulan far giu quint cun ils regents (...). Dentant smanatscha lezza partida la pasch interna ed externa da Tirchia a moda considerabla, perquai ch’ella schumbra sin l’ensaina dal naziunalissem encunter tuts inimis pussaivels (...): Curds, Grecs, Arabs u Armens»2). La regenza d’Ecevit e Bahceli «n’ha betg respundì a pretensiuns fundamentalas da l’UE sco l’aboliziun da la paina da mort, la lubientscha da duvrar il linguatg curd en il radio e l’instrucziun, da-pli libertad d’opiniun ed ina soluziun a la dumonda da Cipra (...). Gia 1974 ha Ecevit, sco schef da la regenza, tramess truppas tircas sin l’insla; concessiuns relevantas als Grecs periclitassan l’ovra da sia vita»3). Dapi lur occupa la Tirchia illegalmain 37% dal territori da Cipra; passa 30% dals avdants èn vegnids fugitivs en autras parts da l’insla, entant ch’Ankara promoveva l’immigraziun continentala tirca en l’intschess occupà. La part libra da Cipra prosperescha ed è pronta per l’admissiun en l’UE, la quala duai vegnir decisa anc 2002, en il mender cas senza l’intschess occupà. 

Tge manegia l’UE? 
Entant ha l’emprim minister da Danemarc, il stadi che presidiescha l’UE, punctuà che lezza na fixeschia nagin chalender da tractativas per l’adesiun da Tirchia uschè ditg che questa n’applitgeschia betg las normas minimalas da democrazia e dretgs umans. «Ma ina part da la societad [da Tirchia] disfida profundamain da l’occident, ferm persvasa ch’il mund ‘cristian’ tschertgia la fin finala be da disfar la Tirchia; lez sectur tirc s’oppona cun vehemenza a mintga emprova d’avischinaziun»4). En Germania ha l’adesiun da la Tirchia in adversari da pais: Reinhold Bocklet, minister bavarais da l’Europa e cussegliader intim d’Edmund Stoiber, pia dal manader da l’opposiziun tudestga tar las tschernas dals 22 da settember. La «FAZ» dals 18 da fanadur rapporta da las decleraziuns da Bocklet: «Igl è stà in sbagl d’acceptar 1999 la candidatura tirca (...). Era per l’identitad da Tirchia fissi meglier sch’ella renunziass a sia candidatura. Ina dischillusiun pudess dar in schlantsch nov a las forzas politicas radicalas [tircas] (...). Nus stuain plitost cuntanscher ina partenanza veritabla, stabila e duraivla» (p. 5). Pia nagina adesiun, mabain in patg d’associaziun. Bocklet è plinavant persvas che la commembranza da Tirchia «surchargiass l’UE». Quest’objecziun ston ins prender serius; ch’ins patratgia be a las tractativas senza fin en connex cun l’adesiun da Pologna (strusch 39 milliuns olmas, bler pli paucas ch’en Tirchia). En il medem numer da la «FAZ» fa in lectur endament che «be 5% da l’intschess da Tirchia è situà  en l’Europa, 95% perencunter en l’Asia minura» (p. 6). Quai constat; ma pudess ins opponer questa remartga ad ina candidata ch’applitgass uschiglio las normas fundamentalas da democrazia e dretgs umans? In’egliada sin ina charta geografica mussa che l’UE, sch’ella sper la Grezia cumpigliass anc la Rumenia, Bulgaria e Cipra, pudess cumportar era l’adesiun da Tirchia. Oz chastels en l’aria, da-maun vistas cuntanschiblas. 

Raschieni religius tar l’ambassadur 
Sper quellas ponderaziuns mercantilas che domineschan memia savens las discussiuns areguard l’UE duain ins resguardar era puncts da vista culturals. Quai fa Rainer Hermann en ses segund artitgel, il quart davart la Tirchia en la «FAZ» dals 18 da fanadur (p. 8). L’autur rapporta d’in «raschieni tranter teologs musulmans tircs e giasts tudestgs (...) en la residenza da stad da l’ambassadur da Germania en Tirchia (...). Quest stadi pudess vegnir decisiv per il dialog tranter cristianissem ed islam. Quest dat la tempra a la societad tirca, ma las instituziuns dal pajais vegnan adina dapli secularisadas dapi passa tschient onns. Il rectur da la Facultad da teologia da Konya [en Tirchia centrala, G. S.-C.] punctuescha che la teologia basegnia libertad, ma che l’islam saja en general in instrument en ils mauns dals regents e ch’ils teologs musulmans as possian exprimer libramain be en Tirchia (...). El crititgescha dentant che lezza na tolereschia la scolaziun da spirituals per las minoritads cristianas.» Quest scumond commentescha in preditgant tudestg d’Istanbul: «La Tirchia vesa las minoritads anc adina sco pizs da lantscha da pussanzas estras ostilas che tschertgian da divider la naziun (...). Plevon Duncker punctuescha dentant ch’ins possia discutar da religiun cun mintga manischunz da taxi en Tirchia e ch’el en nov onns là n’haja mai udì ina remartga discriminanta d’in Tirc. Perquai na drizza’l ses appel a la populaziun, mabain al stadi, numnadamain che lez prendia serius sia atgna pretensiun d’esser separà da las religiuns e dettia a tuttas ils medems dretgs»5). Ins na po tuttina betg dir sche la Tirchia entria ina giada en l’UE, ma ella è segir, suenter il Cosovo, quel pajais musulman ch’ans stat il pli datiers; perquai ans reguarda ses avegnir. 

1) Von der Krise zur Klärung in der Türkei, en: «NZZ», 17 da fanadur 2002, p. 3. 
2) Von der Krise... (sco nota 1). 
3) Michael Thumann, Freude am Untergang, en: «Die Zeit», 18 da fanadur 2002, p. 6. 
4) Letzte Tage der türkischen Regierung, en: «NZZ», 16 da fanadur 2002, p. 2. 
5) Thomas Seibert, Der heimliche Pfarrer in Istanbul, en: «Die Südostschweiz», 7 da zercladur 2002, p. 11.