Normalitad

Da Claudio Lardi, cusseglier guvernativ e president da la regenza grischuna

En mes uffizi sco cusseglier guvernativ vegn jau savens en contact cun persunas d’ordaifer che visitan il Grischun. La paletta da quels contacts tanscha davent da scolaras e scolars sin viadi da studi fin tar administraziuns e regenzas d’auters chantuns u da tiaras cunfinantas. 

Discurrind cun quels giasts davart las particularitads da noss chantun vegn savens era tratg a strada la trilinguitad. Spezialmain la lingua rumantscha ch’exista sulettamain en noss chantun ha in vel exotic ed interessescha la glieud. 

Detg savens evocheschan las explicaziuns davart la situaziun dal rumantsch tar quellas visitas la medema reacziun: «Pertge vegn anc adina fatg diever dals tschintg idioms da scrittira en cudeschs da scola, en gasettas ed en auters secturs? Cun il rumantsch grischun han ins gea stgaffì in bun med per unifitgar la communicaziun a scrit ed uschia concentrar las forzas a favur dal rumantsch?» 

Cura che 20 studentas e students da l’Ollanda guardan sin mai suenter quella dumonda sco sch’els avessan gist exprimì la pli normala chaussa dal mund n’èsi betg simpel da respunder. Duai jau laschar explitgar il referendari per dumondas da lingua l’entir svilup dal rumantsch? Cun la sperdita dal center da Cuira tras l’incendi dal 1464, cun las differentas scripziuns regiunalas ch’èn naschidas curt suenter per motivs confessiunals, cun l’autonomia communala che ha impedì svilups d’unificaziun, cun la situaziun geografica extraordinaria e e e…? U èsi pli sincer da laschar d’ina vart tut quellas infurmaziuns e simplamain respunder: «Atgnamain avais vus raschun.» 

Ord vista interna è il privel grond da vulair bagatellisar dumondas che vegnan d’ordaifer: «Quai è ina optica memia simpla! Ins sto sa chapescha resguardar quai e resguardar tschai, ed alura vesa la chaussa ora tut auter!» Punct e basta. Ma constat quai propi? E la vista d’ordaifer vaira-main uschè absurda? E stat ella propi en cuntradicziun cun la vista interna? 

Sco Puschlavin sun jau d’uffant stà confruntà cun la situaziun da scriver en scola ils pleds in pau auter che quai ch’jau pledava els. En la medema situaziun sa chatta mintga Grischuna e mintga Grischun da lingua tudestga ed era da lingua rumantscha. Per exempel en la Val Müstair u en la Val Tujetsch èn scolaras e scolars gist oz londervi da far quest pass. Da mia atgna experientscha d’uffant pos jau dir ch’jau n’hai betg rut il chau pertutgant la dumonda sch’i saja giustifitgà u betg. Per mai era quai normal uschia! 

En ils onns 60/70 ha la dumonda dal «de u da» fatschentà la Surselva – oz nagin che discurra pli da quai. Avant curt ha la refurma da l’ortografia tudestga evocà discussiuns: È la scripziun «Tip» u «Tipp» pli logica? En paucs onns èn tuts creschids si cun la nova ortografia e nagin vegn pli sin l’idea da duvrar la veglia scripziun. 

Linguas n’èn betg dadas da natira, ellas en nagut auter ch’ina cunvegna: Ina gruppa linguistica sa cunvegn per motivs pratics sin ina scripziun unifitgada, mintga pledader da quella lingua fa in pitschen spagat da la lingua pledada tar la lingua scritta. Quai che sa resulta vala bainbaud sco la pli normala chaussa dal mund. 

Normalitad – quai giavischan las Rumantschas ed ils Rumantschs savens en tut ils secturs da diever da lur lingua. «Normalitad» – quai è il patratg che sa zuppa davos la dumonda dal student ollandais exprimida sisura. «Normalitad» – quai è il spagat da la lingua pledada tar la lingua scritta ch’jau hai fatg d’uffant. «Normalitad» – quai è il motiv pertge che jau m’engasch per il rumantsch da scrittira unifitgà.