Rumantsch e celtic
In text da 1775 davart linguatgs arcaics 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Dapi la restauraziun da la monarchia englaisa 1660 operescha a Londra senza interrupziun la renumnada «Royal Society», ina societad da per-scrutaziun scientifica. Il fisicher Isaac Newton (1642–1727) è stà ses parsura da 1703 enfin a sia mort. Lezza giada furmavan talas societads ina rait europeica ch’ins ha numnà «la republica da l’erudiziun». Ils erudits europeics manegiavan che linguatgs arcaics sajan restads pli sumegliants a tschantschas originaras; els s’entusiasmavan per quels celtics che las migraziuns germanas avevan stgatschà da va-stas parts da la Gronda Bretagna, cunzunt il gallic discurrì anc oz en la Scozia auta. Gia 1745 ha l’Academia reala da las scienzas a Berlin publitgà ina lavur davart las sumeglientschas tranter il breton (celtic da Bretagna) e tschantschas da l’Orient. 1772 ha’la curunà «Über den Ursprung der Sprache» da Johann Gottfried Herder (1744–1803), er el ami da vervas celticas. Sin quai ha in Salis grischun regalà ina Bibla rumantscha a la «Royal Society». Lezza ha s’infurmada davart quel linguatg nun-enconuschent tar ses commember Joseph Planta da Susch, bibliotecar dal Museum britannic a Londra, che ha respundì 1775 cun ina brev publitgada 1776 da la Royal Society, l’emprim essai englais davart il rumantsch. Da Terence MacNamee (Cuira) è gist cumparida ina analisa da lezza broschura (1). Uschia vegn ins a savair co ch’ils erudits da lezza giada enclegevan la derivanza dal rumantsch e da ses idioms. 

«Glieud attaschada a sia lingua» 
«L’essai da Planta sa fatschenta cunzunt cun l’origin e l’istorgia dal rumantsch sco era sias relaziuns cun tschels linguatgs da l’Europa (…). El scriva ch’i dettia dus dialects principals, il ladin da l’Engiadina ed il sursilvan enturn il Rain (…). L’autur rapporta ch’Etruscs stabilids en l’Italia dal nord sajan emigrads en (…) Surselva, ch’ils avdants oriunds celtics als hajan retschavids en moda paschaivla e ch’il linguatg etrusc haja sa maschadà in pau cun il celtic dals indigens (…). Planta manegia plinavant che nobels romans sajan emigrads pli tard en las Alps, sa chasond en l’Engiadina, che lur linguatg haja sa maschadà cun l’etrusc ed il celtic oriund (…) ed haja s’avischinà dapli al latin, perquai ch’ils immigrads romans sajan stads pli cultivads, entant ch’il sursilvan saja restà pli etrusc. Uschia declera Planta las differenzas marcantas tranter ils idioms dal Rain e da l’En» (pp. 274–275). Planta resguarda lur il vast pajais tranter la Rezia e l’Ocean atlantic, pia la Gallia, manegiond che «sia tschantscha en ils emprims tschientaners medievals saja stada ina maschaida da latin e celtic fitg sumeglianta [al rumantsch] (…). L’autur manegia che quest linguatg da Gallia saja stà l’origin dal spagnol, il provenzal, talian e franzos (…), ch’il rumantsch mantegnia lezza furma neolatina veglia e saja perquai fitg arcaic. Ma (…) el è stretgamain parentà cun la tschantscha da Friul, sco era cun varsaquants dialects muntagnards da Frantscha» (pp. 275– 276) e schizunt quai che Planta numna «il dialect da Moldova» (cità p. 280), pia il rumen, schebain ch’el saja maschadà cun il slav. Planta sez: «Per latin è il pled ‘ecclesia’ pli modern che ‘basilica’. Il rumantsch ‘baselgia’ deriva da quest davos; quai cumprova puspè l’essenza arcaica dal linguatg» (cità p. 286). L’erudit engiadinais declera questa noda sco suan-da: «Lezza glieud è attaschada en moda endinada a sia autonomia, sias leschas ed isanzas, e perquai er a ses agen linguatg» (cità p. 285). 

Randulin da Susch ed erudit englais 
Uschia scrivev’ins davart il rumantsch en la segunda mesadad dals 18avel tschientaner, tschient onns avant ils memorabels «Saggi ladini» da Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907). Ins saveva pia gia ch’ils linguatgs neolatins na derivan betg dal latin da scrittira, mabain da sia varianta populara. Questa ha num tar Planta «the Gallic Romance» (cità p. 281), pia «il neolatin da Gallia». Ina teoria analoga chatt’ins anc en l’ovra dal linguist provenzal François Juste Raynouard (1761–1836): «Quest bab da la filologia neolatina (…) manegiava ch’il latin popular haja sa sviluppà ad ina ‘tschantscha romana’ discurrida, cun pau-cas midadas, dal 7avel enfin al 9avel tschientaner e ch’el identifitgava sco provenzala» (2). Ma quai n’è betg tut: «Joseph Planta, sco emprim, giavischava in rumantsch unifitgà, ditg avant Placi a Spescha e G. A. Bühler. Cruschond ils dus idioms principals (…), manegiava’l, dis-currissan nus pelvaira la tschantscha la pli stgetta da Carl il grond» (3). MacNamee: «Igl è cler che Planta (…) tira bunamain adina conclusiuns faussas» (p. 276). Cun lez «randulin» da Susch, vegnì commember prominent da la classa erudita englaisa, han ins tuttina entschet ad examinar il rumantsch en moda objectiva. 

1) Terence MacNamee, Romanisch und Keltisch bei Joseph Planta, en: «Bündner Monatsblatt» 4/2002, Cuira (ISSN 1011-6885), pp. 265-291. 
2) Carlo Tagliavini, Le origini delle lingue neolatine. 6avla ediziun. Bologna (Pàtron) 1982, p. 9. 
3) Alexi Decurtins, I Rätoromanisch. ROMANICA RÆTICA, tom 8. Cuira (Societad retorumantscha) 1993, p. 37.