Trais cudeschs adattads per regalar

Da Rolf Glatthaar 

Sairas d’enviern stgiras e lungas èn er en il Grischun il dretg ambient per la lectura. La Quotidiana ha elegì trais cudeschs ch’èn adattads er per far in regal. Sco emprim il cudesch «Wie wärs mit etwas Meer?» cumparì gist 2 onns suenter la mort da l’autur Flurin Spescha. La Quotidiana ha gia rapportà surlonder. Suenter l’artitgel che dat il num al cudesch suonda il barat da correspundenza cun la collega Herta Müller, membra da la minoritad tudestga pli e pli pitschna che vegn smanatschada da la maioritad rumen-ungaraisa sco quai ch’il rumantsch vegn periclità dal tudestg. Ils dus auturs filosofeschan davart solitariadad, neologissems, adattaziuns da nums a la lingua maioritara, divisiun entaifer il «pitschen mantun» da Rumantschs en 5–7 idioms, avantatgs e dischavantatgs da la bilinguitad e plurilinguitad (FS dovra il maletg da l’instrument a flad cun plirs buchins) e davart linguas da standard sco il rg. Era ils tractats en «Hausbackene (R)Einsprachigkeit» relatan davart la plurilinguitad e quant bain u mal che la Quarta Lingua vegn recepida en Svizra ed a l’exteriur. 
«Die Leiden eines jungen Dreikämpfers» èn regurdanzas da giuventetgna, da las blessuras da sport dal mat da 12 onns en ospital, u co ch’in giuven liricher «Lorenz Lauscher» ha success malgrà tut. Il chapitel «Blätter eines Vermächtnisses» porta trais tractats davart Max Frisch e Friedrich Dürrenmatt, «Wir müssen laut hoffen» sia definiziun da l’armada sco «secziun da gimnasts armads» che na pon schliar ils problems dal stadi, ses pled dal 1. d’avust «Ansprache in Sils-Maria» da 1997, nua che FS pledescha per ina renovaziun dal stadi multinaziunal da la Svizra inclusiv l’integraziun dals esters sco «glieud che vegn da pajais». 
Ed alura natiralmain Turitg nua che FS ha vivì a partir da 1979 e ch’era per el «l’avant terra rumantscha». «Es gibt andere, die auch hier sind» (tenor «Tages Anzeiger» dals 17-10-2002 ca. 8700, en ils onns 1960 passa 10 000 «scharmeurs da las Alps») includa trais artitgels davart ses sa sentir a Turitg: consequenzas da la scena da drogas, vischinadi vivì a la Langstrasse, il bonus dal Grischun sco manischunz da taxi, il viagiar cun il tren ed il consum d’alcohol. «Eigentlich sind es Anfänge» porta in’affera d’amur nocturna en RG (tudestg da Clà Riatsch) e tranteren adina puspè curtas poesias da gener bunamain aforistic: (Tudestg da Rita Catharina Imboden): Segns da vi-ta, D’enviern, Manieras, Oz, quatter trics per diever quotidian, Pussanza 
e.a.p. 
En l’epilog valitescha Iso Camartin il success ed il nunsuccess, ils auts ed ils bass da ses collavuratur temporar che ha chattà en «l’avant terra» dapli acceptanza ch’en la Rumantschia (er betg en LQ, nua ch’ins al ha concedì sulettamain intginas columnas…), e nun ha perquai, sco tut ils auters auturs grischuns, cuntanschì sia finamira da viver da la lavur da scriptur. 
Avant che serrar il cudesch metta il lectur bainvulent il DC en il player e taidla l’istorgia da titel e chapitels or da «Schibettas» e «Der 12. Tag danach». 
(chasa editura Pendo Turitg, 2002, 198 pag., CHF 42.–) 

Ussa essan nus madirs per ina collecziun scientifica or da la chasa editura Schwabe, Basilea. Era quella cumpara en pliras linguas, schebain senza rumantsch: Regional Development and commercial Infrastructure in the Alps – 15th to 18th century». Pir cur che nus savain co ch’igl era pli baud, cha-pin nus il preschent. Il tom da simposi dad Ulrich Pfister ans gida a far quai, ed el pertutga er il Grischun. Er sch’ils tractats dateschan da 1994 n’han els pers nagut da lur actualitad. L’entschatta fa la retschertga da Othmar Pickl davart il commerzi en las Alps orientalas habsburgaisas, cun l’exempel da quai ch’è per nus oz sco ina provocaziun: Las taxas da traffic. Cunquai ch’ils posts da dazi faschevan in protocol exact, cura e tgi che passava e quant che vegniva pajà per tge, essan nus bain orientads davart las tariffas e las dimensiuns dal commerzi: Pels, vin, sal, granezza, muvel, ringias (en-saladas en butschins), savun e textilias. Nus emprendain a conuscher la morala da pajar mintgatant dubiusa e co che bakschisch accelerava gia da quel temp la controlla… 
Las contribuziuns da Laurence Fontaine ed Anneliese Head-König tractan il svilup da la spezialisaziun economica en las Alps franzosas resp. glarunaisas. En las bleras regiuns da la Frantscha èn vegnidas mantegnidas las pluriactivitads, per il pli er entaifer las stirpas. En Glaruna perencunter ha cumenzà la spezialisaziun en direcziun d’industria da textilias – favurisà er da la camaradaria da militar – quai che ha fatg la val sensibla per crisas, malgrà sia avertadad per innovaziuns. A las medemas conclusiuns arrivan Vittorio Beonio e Luca Mocarelli per las Alps mediterranas da Brescia e Bergamo, nua che constellaziuns da famiglia manavan a situaziuns da monopolisaziun locala, p. ex. en l’elavuraziun da launa e da saida, producziun da palpiri, explotaziun da marmel e da metal, cumbinà cun custs relativamain bass per il transport als centers da producziun en la planira dal Po. 
Il Grischun Jon Mathieu activ a l’Instituto di Storia delle Alpi tematisescha la migraziun en las Alps centralas ch’è succedida en tuttas direcziuns. La mancanza da materias primas favurisava ina industria che pretendeva pauc material, savens dentant know-how che vegniva intermedià da spezialists immigrants. La migraziun n’è damai tuttavia betg mo la consequenza d’ina surpopulaziun interalpina che vegn fatga valair per exempel sco motiv tar ils Gualsers. Gist uschè impurtants eran facturs culturals e l’explotaziun d’avantatgs regiunals e persunals (sco il know-how). En mintga cas n’avevan organs statals anc nagin’influenza sin ils moviments da migraziun. 
(ed. Ulrich Pfister, chasa editura Schwabe Basilea, 2002, 187 p., CHF 48.–) 

E sco dessert datti in cudesch da maletgs: «Grischun – magisches Graubünden». Sco spetgà cumenza Jürg Peter Huber cun ils menhirs da Falera d’avant circa 4000 onns, cuntinuescha lura cun ils dissegns sin grip a Carschenna, ils Celts, las emprimas perditgas scrittas dals Romans, la partiziun en ina Rezia Ia (Curia Raetica/Currezia) ed ina Raetia IIa (Augusta Vindelicorum/Augsburg) tras Dioclezian ed il pli vegl document da l’uvestgieu da Cuira da 451. Huber fixescha correctamain il «putgà mortal» sin l’onn 843, cura che la separaziun da l’imperi franc ha attribuì Currezia a l’Austria ed installà en quella uvestgs che discurrivan tudestg/latin ed ina aristocrazia germana. Uschia è il rumantsch vegnì degradà a la lingua da la classa bassa che sulettamain il clerus bass stueva savair. Il rest han procurà ils Gualsers cun lur abitadis sparpagliads da chasas da lain che cuntrastavan cun ils vitgs stretgs da chasas-crap dals Rumantschs. 
Lura vai enavant: A las Trais Lias, al boom da construcziun da chastels en il Sontg imperi roman, a la refurmaziun che ha anc ina giada dividì ils Grischuns, l’adesiun a la Republica helvetica da Napoleun avant 199 onns, las giras en las Alps, il turissem fundà da l’hotelier Christian Badrutt da San Murezzan. A la fin mussa Huber la derasaziun dals 7 idioms da l’Alpsura fin en il Friul e las cifras da procents che discurran rumantsch (da 1990, ch’èn oz probablamain memia optimisticas), e co che Heinrich Schmid ha creà il linguatg da scrittira rg, cun la mira che tuts èn tuttina malcuntents cun quel. 
Mintga chapitel regiunal vegn introducì d’in artitgel biling (rg-tudestg) or da «Baum- und Feldkultus in Rätien» (1937): Rain anteriur – Grischun central – Engiadina – Grischun talian. Ils texts scrits en ina lingua currenta cumprovan las conuschientschas de-tagliadas da l’autur da cudeschs da viadi, in na-Grischun. El ans preschenta er l’art popular, tar il qual tutgan er il palantschieu sura da s. Martin a Ziràn – però il grond art figurativ d’in Giacometti, Carigiet e Mirer na vegn menziunà. Las illustraziuns dal foto-graf Roland Gerth (che viva sco Huber al Lac da Constanza) na dattan er nagina perditga dals putgads architectonics e dals donns da la natira ch’ins chatta en grond dumber er en il Grischun. Las fotos professiunalas mussan il Grischun puramain en ses vestgì da festa, impressiuns che conferman il clisché dal mund alpin intact. 
(108 paginas, chasa editura Mondo Vevey 2002, CHF 29.50 + 250 puncts, uschiglio CHF 55.–)