La Tirchia e l’Europa
Problems vegls per in persunal politic nov 

Da Guiu Sobiela-Caanitz
 
«Ins po prevair il demanar dal suveran tirc. Tar mintga elecziun chastia’l ils regents. Dumengia passada ha’l fatg in pass dapli, remplazzond bunamain tut il persunal politic da la republica e dond ina maioritad confortabla ad ina partida conservativa cun ragischs islamisticas. El ha absolvì be duas partidas, las incumbensond cleramain da meglierar la politica economica per stgaffir dapli bainstar e da francar la Tirchia en l’Europa per obtegnair dapli democrazia» (1). Uschia l’emprima pagina d’ina gronda gasetta tudestga suenter il terratrembel politic dals 3 da november en ina Tirchia da 65 milliuns olmas (Italia: 57 milliuns). 

Las duas partidas dal parlament 
Da l’unica chombra dal parlament tirc èn svanidas quatter partidas cun respectivamain 136, 129, 86 e 85 mandats; mintgina ha obtegnì questa giada pli pauc che 10% da las vuschs e resta per-quai senza represchentanza. «Lezza norma deriva dal temp da la guerra civila en la Tirchia dal sidost [il Curdistan, G. S.-C.]. La maioritad parlamentara na leva tuttina nagin deputà curd. Era questa giada n’ha la partida curda la pli gronda pudì survegnir nagin mandat. Ella ha obtegnì la mesadad da las vuschs en la citad da Diyarbakir ed il pli relativ en 13 da las 81 provinzas, ma be 6,2% dal total en la republica» (2). En il parlament nov restan be la Partida da la giustia e dal svilup (PGS), cun strusch 35% da las vuschs e 2/3 dals mandats, e la Partida populara republicana (PPR) cun passa 19%. La PGS da Recep Tayyip Erdogan, anteriur president d’Istanbul, represchenta la periferia musulmana ed ils foburgs da Tirchia, la PPR perencunter ils centers urbans, la burgaisia secularisada e la minoritad religiusa allevada, derasada cunzunt en la Tirchia centrala. Il fundatur da la PPR, president Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938), ha abolì l’Imperi tirc che persequitava ils allevads ed instituì la republica secularisada d’oz. «La PPR ha annunzià ‘in’opposiziun constructiva’ (…). Ils victurs vulan far politica en il spiert da l’islam e tschertgar svelt da s’approximar anc dapli a l’Europa. Erdogan (…) vul adattar la PGS (…) a la democrazia e constituziun; (…) el ha encletg ch’in islam modernisà chatta in’accoglientscha bler pli vasta [che l’islamissem da sias ragischs, G. S.-C.]. Erdogan n’astga dentant betg vegnir l’emprim minister (…) perquai ch’el ha cità in toc religius da Ziya Gökalp (1876–1924). Lez poet e filosof (…) n’era tuttina betg fundamentalist, mabain aspirava a tirchisar l’islam enfin tar il linguatg (…). Gnanca la mesadad dals electurs da la PGS vegn ad esser musulmana rigurusa; tschels, umans simpels cun ideas tradiziunalas e conservativas, tutgads diramain da la crisa economica, han tschernì la PGS per protestar encunter las partidas veglias (…). La PPR stat en per ina politica ‘socialdemocrata’ (…). Sche domaduas partidas lavuran en moda pli u main seriusa, è l’avegnir en lur mauns» (3). 

Candidata a l’adesiun 
En mintga cas han las duas partidas in giavisch cuminaivel: «Ils Tircs restan eurofils cun passiun e senza differenziar, era sche Bruxelles ha palesà cleramain ch’el n’ha tuttina betg mustgas da lur adesiun a l’UE. Dals Curds en il sidost enfin als spirituals en l’Anatolia centrala ed als agents da bursa d’Istanbul scolads en ils Stadis unids, manegian bunamain 70% dals Tircs ch’ina tala adesiun schliass lur numerus problems. L’economia (…) stat anc empatga en sia mendra crisa dapi la segunda guerra mundiala. La guerra smanatschanta cun l’Irac na pudess be sfundrar in restabiliment, mabain era inflammar puspè il conflict cun ils separatists curds» (4); il cunfin artifizial tranter l’Irac e la Tirchia parta gea il Curdistan. 1999 ha l’UE renconuschì la Tirchia sco candidata a l’adesiun. Co va quai enavant? La victoria electorala da la PGS ha stimulà las discussiuns davart il futur da las relaziuns tranter Bruxelles ed Ankara. Aifer la Cumissiun europeica è il Tudestg Günter Verheugen responsabel per il schlargiament da l’UE. Ses pledader ha s’exprimì sco suonda: «El na vesa nagin impediment per l’adesiun tar l’orientaziun musulmana da la PGS. El ha relevà ch’i dettia furmas fitg differentas da relaziuns tranter ils stadis da l’UE e la religiun. Verheugen sez ha schizunt fatg ina parallela tranter la PGS e las partidas cristiandemocratas europeicas (…). En la cumissiun han ins menziunà sco decisivas la toleranza en la vita publica e la garanzia da libertad da conscienza e da religiun. Ins ha numnà quests dretgs fundamentals ed er auters sco parts dals ‘criteris da Copenhagen’ che tuttas candidatas a l’adesiun stoppian ademplir» (5). 

Premissas anc manglusas 
Areguard las premissas da la commembranza resta la Tirchia fitg manglusa. Ils 3 d’avust, sut il squitsch da l’UE, ha il parlament tirc abolì la paina da mort e lubì ad instituziuns privatas da duvrar il linguatg curd en l’instrucziun. L’advocat curd da Diyarbekir Mahmut Vefa, engaschà per la defaisa dals dretgs umans, percorscha progress en la tenuta da las autoritads. Dentant basegni plis pass decisivs per metter fin a l’influenza constanta da l’armada en chaussas civilas, il diever da la tortura entras la polizia, cunzunt en Curdistan, ed en general per renconuscher ils dretgs dal linguatg e la cultura curda. Il president da la Dretgira europeica per dretgs umans, il Basilais Luzius Wildhaber: «Ankara ha refusà explicitamain d’applitgar varsaquantas sentenzas» (6). Il crap da stgarpitsch en las emnas proximas, tar la conferenza suprema da l’UE en december a Copenhagen, pudess derivar da l’adesiun imminenta da Cipra. La Tirchia occupa il-legalmain 36% (3355 km2) da l’insla dapi 1974 cun schuldada e colonists, entant che la part libra (700 000 olmas) ademplescha tuttas cundiziuns per vegnir commembra da l’UE, dentant s’enclegia be cun ina vusch ed ina regenza; la Tirchia sto pia decider sche e co la part occupada da Cipra po s’integrar en la commembra nova sco cuminanza tirca per profitar da l’adesiun. In «na» d’Ankara sepuliss per blers onns mintga speranza da commembranza tirca. Ma i na para che l’armada veglia ristgar qua, anzi: «Ella vul far part d’ina eventuala guerra americana encunter l’Irac per influenzar il svilup futur da quest pajais limitrof» (7). Il commentari cità sisura concluda cun optimissem: «Cun ina politica exteriura constanta ed ina politica interiura moderada pon ils islamists tircs far dal bun. I pon stabilir normas novas da guvern correct, perquai che blera glieud spetga ch’els administreschian en moda ‘schubra’ e fetschian fin cun la corrupziun. I pon era refutar la persvasiun da l’occident sceptic ch’il domini musulman saja en princip in-cumpatibel cun in urden democratic». 

Giuditgar il pumer suenter il fritg 
Ma l’occident, numnadamain l’UE e ses cumissari Verheugen han ussa quitads pli urgents che la Tirchia. Per 2004 quint’ins cun l’adesiun da diesch stadis, t. a. la Pologna cun bunamain 39 milliuns olmas ed in’agricultura che sumeglia per part a quella da noss babuns. Tant pli urgenta vegn la refurma interna da l’UE, adina puspè suspaisa, che fa prescha cunzunt areguard il dretg da veto e la politica agricula cuminaivla. En-fin a 2010 preves’ins l’adesiun pussaivla da dus stadis balcanics, t. a. la Rumenia cun passa 22 milliuns olmas e grevs problems socials ed economics. En cumparaziun cun lezzas vastas sfidas continentalas fiss quai in detagl sche la Cipra libra restass restrenschida a 64% da sia surfatscha. Ma la geopolitica è testarda. L’UE sto en mintga cas schlargiar sias relaziuns cun la Tirchia, alliada cun l’occident dapi 1952, punt geografica e linguistica vers tschintg pajais tircofons da l’Asia e lur petroli. Dastga l’UE prender insumma en egl l’adesiun d’in stadi cun ragischs musulmanas? «Na», di vegl president Valéry Giscard d’Estaing, parsura dal comité incumbensà d’elavurar propostas per la refurma da l’UE. «Na», di l’uvestg austriac Kurt Krenn (St. Pölten), manegiond che l’adesiun annullass la victoria da la coaliziun cristiana 1683 a Vienna sin l’armada imperiala tirca. «Gea», di perencunter Ana de Palacio del Valle Lersundi, ministra spagnola da l’exteriur e commembra d’ina partida cun ragischs cleramain catolicas, punctuond che l’UE na saja nagin «club cristian» (8). Verheugen: «Era l’islam è ina part da la cultura europeica» (9). Gist tgi che sa referescha al cristianissem duai far endament il pled da Cristus: «I na dat nagin pumer marsch che portia buns fritgs» (Lucas 6,  43); decisiv è il respect effectiv dals dretgs umans en Tirchia. Suenter l’adesiun da Rumenia e Bulgaria cumplettass l’intschess da Tirchia quel da l’UE encunter sidost, tranter il Mar nair 
e las inslas greccas. 

I basegna valurs liantas 
Lura tschentass ins la dumonda da l’identitad europeica sin in auter stgalim. Qua ans admoniva avant tschintg onns in politolog da derivanza araba musulmana, oramai burgais tudestg e professer a Göttingen e Harvard, che sa numnava sez in «cunfinari» spiertal en il senn dal scleriment. El punctuava che l’Europa n’astgia tuttina betg sa snegar sezza per amur da la relativaziun da tuttas culturas: «Ernest Gellner barmier, emigrant gidieu oriund da Praha e grond antropolog da l’Universitad da Cambridge, ha dumandà ina giada co ch’ins possia truar ils malfatgs dals nazis senza valurs liantas; en lez connex crititgava’l il ‘relativissem cultural suprem’ (…). Il spiert modern reflectescha sin sasez senza sa snegar. Sia confruntaziun e quella da sia cultura politica cun l’absolutissem etnic (…) palaisan la trapla nua ch’il relativissem cultural è crudà (…). Ils umans èn eguals, ma las culturas premodernas e modernas n’èn betg egualas; ins na po e n’astga perquai betg las metter a pèr. En quest senn è la schientscha cuminaivla exclusiva da l’etnia incumpatibla cun la naziun sco cuminanza politica pluralistica (…). Sa metter sez en dumonda en fatscha a gruppas etnicas premodernas che sa glorifitgeschan en num da ‘l’identitad culturala’ vul dir sa snegar sez enfin al suicidi spiertal. Quai è il dilemma da l’Europa che va encunter il 21avel tschientaner. Ella duai dumagnar sia vista egocentrica ch’ins crititgescha cun raschun. Vegn ella lur in continent tolerant, cun spiert avert e pliras culturas, ubain in simpel domicil ‘multiculti’ senza atgna identitad? (…) Umans che na derivan betg da l’Europa, sco jau, pon vegnir Europeans sco burgais» (10). Incumpatibel cun valurs europeicas liantas è pia il naziunalissem, saja quai quel da stadis sco la Frantscha, Rumenia u Tirchia u quel da gruppas xenofobas che disfameschan esters. 

1) Rainer Hermann, Zäsur in der Türkei, en: «FAZ», 5 da november 2002, p. 1. 
2) Rainer Hermann, Der Selbstmord der Regierung Ecevit, en: «FAZ», 5 da november 2002, p. 3. 
3) Wolfgang Günter Lerch, Glühbirne und sechs Pfeile, en: «FAZ», 5 da november 2002, p. 3. 
4) Andrew Purvis, Turkey on the Spot, en: «Time», 4 da november 2002, p. 53. Adressa: Time Warner Publishing, Postfach 246, 9016 Son Gagl. Fax (Berlin): 0049 30 72626 1701. Posta electronica: Letters@time.com 
5) Die EU für eine Zusammenarbeit mit der AKP, en: «NZZ», 5 da november 2002, p. 2. 
6) Ein Völkerrechts-Profi in Straßburg, en: «NZZ», 11 da november 2002, p. 9. 
7) Zerreißprobe der Türkei, en: «NZZ», 5 da november 2002, p. 3. 
8) Cità en: Henri Tincq, Le débat sur l’identité religieuse de l’Europe entre à la Convention, en: 
«Le Monde» (Paris), 8 da november 2002, p. 6. 
9) Cità en: Verheugen: Jetzt kein Datum nennen, en: «FAZ», 14 da november 2002, p. 7. 10) Bassam Tibi en: Manfred Brocker e Heino Heinrich Nau (ed.), Ethnozentrismus. Möglichkeiten und Grenzen des interkulturellen Dialogs. Darmstadt (Wissenschaftliche Buchgesellschaft) 1997, pp. 280-281 e 283284.