Per chapir l’olma romanda
In guid clervesent construescha ina punt 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

La votaziun federala dals 24 da november davart il maldiever dal dretg d’asil ha dissegnà puspè ina charta da Svizra che nus enconuschain gia da-ditg. D’ina vart stevan ils ses chantuns cun maioritad francofona e Basilea-Citad; in pau insolits eran lur quatter cumpogns, Berna, Lucerna, Zug ed il Tessin. Da l’autra vart stevan tut tschels chantuns, pia la part principala da la Svizra tudestga. Bunamain maidudì eri cunzunt che la maioritad dal pievel svizzer deva la medema resposta ch’ils chantuns romands, sche-bain che lur maioritad era ordvart stretga e ch’ils plis chantuns devan ina resposta cuntraria. Quai pareva da cumpensar la votaziun da 1992 davart il Spazi economic europeic, quella da 1994 davart las chapellinas blauas e quella da 1999 davart la segiranza da maternitad. Tar tuttas trais han ils Alemans maiorisà ils Romands; quai declera che quests insistan da cuntin sin ina represchentaziun cuntentaivla aifer il Cussegl federal, emblidond mintgatant ch’era la Svizra italofona dastga pretender resguard e che «la Svizra dovra in cusseglier federal da verva taliana» (1). 

Ina mancanza creschenta d’encletga 
Il cuntrast tranter Alemans e Romands resta in element constant da la vita politica svizra. Discrepanzas na ston adina manar ad in conflict. Il consens areguard ils fundaments da la cooperaziun confederala na vegn betg mess en dumonda. Quità fa tuttina l’indifferenza vicendaivla, tant pli ch’ella chaschuna ina mancanza creschenta d’encletga. I para mintgatant ord moda da s’interessar per la cultura d’in’autra part da Svizra. Quai che carmala è la vita da la superpussanza americana; ins emprenda l’englais bler pli gugent ch’in segund linguatg naziunal. Lezza alienaziun vicendaivla ha stimulà Roberto Bernhard (Winterthur), anteriur correspundent tar la Dretgira federala a Losanna, d’elavurar in manuscrit da prelecziuns ad ina sort guid spiertal da la Svizra francofona per Alemans interessads. Il fritg da sias fadias s’enclegia sco in’analisa da las atgnadads romandas. Dentant ha sia chasa editura biennaisa publitgà lez cudesch (2) er en versiun franzosa, per ch’ils Romands possian encleger las perplexitads e malchapientschas alemanas. La recensiun suandanta sa basa sin l’original tudestg da Bernhard e, per in citat, l’original franzos da l’epilog. Tgi che legia l’essai da Bernhard vegn a percorscher in paradox. L’autur deditgescha bleras paginas a declerar l’atgnadad da mintga chantun francofon e concluda: «La Romandia na datti betg» (p. 103). Ma sias paginas las pli instructivas dal punct da vista politologa tractan gist quellas nodas ch’uneschan ils sis chantuns ed il Giura bernais en confrunt cun la Svizra germana. L’emprima è ch’il stadi per in Romand è il chantun; el pretenda respect e fidaivladad, ses cussegliers guvernativs èn «conseillers d’Etat» («ministres» en il chantun Giura). «Il Romand resenta il demanar democratic simpel e spontan da blers Alemans sco ina mancanza da maniera e respect» (p. 55). La confederaziun per el n’è betg in’atgna finamira, mabain «in’uniun d’interess per defender l’atgnadad chantunala» (p. 59). La vischnanca romanda, cun l’excepziun da la vallesana, è «cleramain ina cuminanza locala d’iniziativa persunala, subordinada al chantun che la tegna en egl» (p. 61). Il spiert social è pli signuril ed ierarchic che cooperativ: «Il stadi duai gulivar quai che n’è betg (…) segirà social-main» (p. 63). Da l’individualissem romand deriva ina «filosofia da vita pli orientada vers plaschair e consum» (p. 67). 

In’autra moda da patratgar 
La descripziun dal spiert romand è il punct culminant da l’essai: «L’uman vegn educà a patratgar en moda clera, rigurusa e disciplinada. Quai contribuescha zunt a la vita spiertala svizra e cumpensescha quel pragmatissem aleman che lavura savens senza plan. Ma sistems intellectuals teoretics e ductrinas structuradas e stinadas pon fascinar in spiert scolà en moda franzosa (…). L’abstracziun inflexibla, il diever da definiziuns precisas, la tendenza d’emplunar ina materia emprendida ordadora per la scola, la rigur fitgada dal catechissem che pretenda ideas cleras ed andaments intellectuals structurads, tut quai dat al spiert romand in auter inschign che l’inclinaziun empirica alemana a chapir dapli cun l’intuiziun ed a conceder in spazi pli grond a l’intschertezza (…). Tgi che ha da far adina puspè cun Romands percorscha lur forza areguard la furma, lur moda sistematica e disciplinada da s’approximar ad in tema (…). Quai cumplitgescha mintgatant l’encletga per il patratg da l’auter» (pp. 71–72). E lura il linguatg: «La Svizra francofona parta cun la Frantscha ina ferma schientscha linguistica ed in respect extraordinari per l’atgna lingua (…). L’ambient da la curt parisera [e lur a Versailles, G. S.-C.] ha dà ina tempra decisiv a la verva franzosa (…) ch’è vegnida quella da la diplomazia ed il med d’expressiun da la glieud cultivada, grazia a la pussanza e traglischur roiala (…). Lez status va uss enavos en mintga reguard. La cuminanza francofona, er en Svizra, reagescha en moda tant pli sensibla per defender ils vanzs da sia domena (…). Cunzunt la burgaisia, per avanzar socialmain, sa sentiva obligada da far suenter la curt franzosa er areguard la tschantscha» (pp. 78–79). Perquai èn ils dialects romands bunamain svanids. «Il francofon sa senta cultural-main superiur al germanofon (…). Savens na chapescha’l betg la convivenza dal dialect aleman cun il linguatg da standard, manegiond che lezza ‘curiusitad’ na nizzegia betg e ch’ins duaja la superar (…). Perquai resenta’l adina dapli ils Alemans sco esters, tant pli ch’els èn adina main versads en franzos ed er en tudestg da standard. Quest emprendan ils Romands en scola bunamain sco in linguatg mort, memia savens encunter quella resistenza interiura che caracterisescha ils francofons» (pp. 80-81). 

«Encunter la grippa turitgaisa» 
A la fin descriva Bernhard la tenuta areguard il pajais limitrof e l’Europa: «A la Svizra romanda dat la Frantscha la gronda retroterra indispensabla, cun la medema cultura ch’è er ina cultura mundiala. Per questa è Paris il lom (‘le poumon’) e l’avertura (…). La Svizra francofona na surpiglia betg tuttas atgnadads franzosas, ma chatta plitost ina pitga en Frantscha per sia atgna identitad, (…) sco era la cumpensaziun necessaria per fugir dal status da minoritad enserrada en la segirezza svizra. Quai è reussì  a l’enclava da Genevra sco center mundial dal protestantissem, grazia als concartents americans, ma era sco veglia citad d’asil, grazia al carisma da ses spiert umanitar. Friburg, restà ditg isolà aifer la Svizra, ha taissì sia taila da baselgia sur Roma enfin a Lisboa e Warszawa (…). Oz, dal Vallais enfin al Lai da Genevra ed al Giura, entschaivan las zonas periferas a schluppentar ils obstachels, faschond part ad organisaziuns regiunalas sur ils cunfins. Lez basegn da cumplettar la protecziun locala s’avrind anoravers stimulescha ils plis Romands a sperar en in’Europa integrada, cunzunt cur cha la Svizra tudestga als para memia pussanta» (p. 105). L’autur sa referescha a ses collega Pierre Béguin (1903–1978), lezza giada directur da la «Gazette de Lausanne», che «ha scrit 1962 (…) ch’i dettia duas expressiuns da Svizra, d’ina vart quella dal Rütli e dals bastiuns, pia ils Alemans pronts da sa dustar, confederads pli vegls, da l’autra quella da la convenziun da Genevra e da las vias avertas, ils confederads neolatins pli giuvens» (p. 106). Patratgs identics exprima l’epilog da François Jeanneret, anteriur cusseglier guvernativ da Neuchâtel: «Ils chantuns romands sa sentan damanaivel da l’hexagon franzos areguard il linguatg, il cunfin, la cultura, l’amicizia… e la gastronomia. Ma politicamain è la Frantscha per nus tuttafatg estra, sco monarchia giacubina che centralisescha. Tuttina pon Romands resentir l’Europa sco remedi encunter varsaquants mals, per exempel sco cuntrapais tar ina Svizra tudestga memia ritga e pussanta; na fis-san Bruxelles e Strassburg vaccins encunter la grippa turitgaisa? En las citads grondas, nua che l’Europa da damaun nascha, dovr’ins ils linguatgs principals dal continent, t. a. quel franzos che resta il medem da Losanna a Bordeaux» (p. 261). 

Il Vallais sumeglia al Grischun 
Bernhard na descriva be las atgnadads romandas, mabain era quellas da min-tga singul chantun francofon. In dals sis merita l’attenziun speziala da tgi che legia cun schientscha grischuna. Er il Vallais, gist sco las Trais lias, ha sa sviluppà sin il fundament da republicas muntagnardas, sut il fist d’in prinzi-uvestg da linguatg tudestg: «Davent dal 14avel 
tschientaner èn naschidas tschintg dretgiras en il Vallais sur e duas enturn Sierre e Sion (…). Ellas han limità pli e pli ils dretgs dal prinzi-uvestg. Amez il 15avel tschientaner ha il Cussegl grond surpiglià schizunt d’eleger l’uvestg (…). Quest ha stuì renunziar 1613–1634 a tuts dretgs seculars. La constituziun da 1615 menziuna in ‘reschim liber e democratic’. Il Cussegl grond exercitava la pussanza legislativa, ma sias decisiuns eran suttamessas al referendum da las vischnancas u dals cumins (…). Il Vallais, sco il Grischun, era pia in stadi federal ditg avant la confederaziun (…). En il 17avel tschientaner ha il topograf Matthäus Merian [da Basilea, G. S.-C.] numnà ils Vallesans il terz pievel principal da la confederaziun, sper ils avdants dals tredesch chantuns ed ils Grischuns» (p. 95). Las set dretgiras vallesanas han conquistà la vallada sut en duas etappas (1475–76 e 1536); lezza «ha mantegnì sias libertads, ma è vegnida administrada pli mal che bain, restond sclausa da la gestiun statala; perquai ha’la salidà ils Franzos 1798 sco deliberaturs» (p. 95). Il Vallais ha tuttina salvà sias terras subditas, entant ch’il Grischun ha pers las sias. Il chantun dal Rodan giuven cumpiglia oz tredesch districts, simbolisads da las tredesch stailas da sia vopna. «Ma l’element federal vegn anc fatg endament da la distincziun che la Constituziun chantunala fa tranter las trais parts: Vallais sura, Vallais mesaun e Vallais sut. Da mintgina sto derivar in cusseglier guvernativ» (pp. 96–97). Bernhard rapporta anc dapli da Vallais. Era tschels tschintg chantuns romands de-scriva’l cun il medem tact erudit. En sia conclusiun giavischa’l «dapli mirveglias per chapir vairamain quest pajais uschè fascinant e plain faschettas» (p. 116). Paucs auturs d’oz enclegian la Svizra uschè bain sco Roberto Bernhard. 

1) Urs Altermatt, Die Schweiz braucht einen Bundesrat italienischer Zunge, en: «NZZ am Sonntag», 10 da november 2002, p. 19. 
2) Nicolas von der Weid, Roberto Bernhard e François Jeanneret, Bausteine zum Brückenschlag zwischen Deutsch- und Welschschweiz. Éléments pour un trait d’union entre la Suisse alémanique et la Suisse romande. Bienna (Libertas, ISBN 39521464-2-0) 2002. Adressa: Chascha postala 1184, 2501 Bienna.