L’instrucziun bilingua
Passa trenta onns d’experientschas cumpagnadas

Da Guiu Sobiela-Caanitz

En noss chantun da trais linguatgs datti gia daditg scolas ch’instrueschan en ina verva che n’è betg quella dals uffants. Lur efficacitad è cumprovada a moda evidenta da quels indumbrabels umans da lingua rumantscha che s’expriman per tudestg senza fadia, a bucca ed en scrit, uschè bain sco per rumantsch u schizunt meglier. Dentant han ins constatà, e la sociolinguistica ha confermà, ch’uffants instruids en talas scolas na savevan betg duvrar endretg lur linguatg matern per s’exprimer en domenas ch’els avevan emprendì d’enconuscher en l’autra verva. Per gulivar la bilinguitad, q. v. d. cuntanscher ina abilitad analoga u equivalenta en omaduas linguas, han ins instituì classas bilinguas cumpagnadas d’ina evaluaziun scientifica e multifara dals resultats. Per cletg han ins pudì profitar da las experientschas che differentas furmas d’instrucziun bilingua sistematica han rimnà en il davos terz dal 20avel tschientaner. En lez reguard infurmescha in artitgel detaglià da Claudine Brohy, docenta da pedagogia a Friburg e Neuchâtel, cumplettà d’ina vasta bibliografia (1).

L’entschatta en la provinza da Québec
Igl ha entschet en Canada, nua che la maioritad anglosaxona tractava tradiziunalmain da surengiu las minoritads da Québec e l’Acadia, cun lur tschantscha arcaica basada sin vegls dialects rurals da la Frantscha dal vest. Ma ils francofons canadais han s’emancipads, mettend en dumonda in sistem federal che gieva enavos fin a 1867. Ina lescha da 1969 ha francà l’englais e franzos sco linguas uffizialas. La regenza federala ha annunzià 1971 ina politica multiculturala da sustegn a las differentas tradiziuns spiertalas dal pajais. En lez connex ha in’universitad da Montréal organisà e cumpagnà las emprimas classas d’immersiun en franzos da standard per uffants anglosaxons: «L’emprim han lezzas stuì cumprovar ch’in na fetschia betg donn al linguatg matern englais sch’ins vegn instruì per franzos (…). Las classas d’immersiun en quest linguatg demussan in avantatg cler en cumparegliaziun cun quellas che han survegnì in’instrucziun ‘classica’ da linguatg ester. Ils uffants che han entschet cun l’immersiun en scolina obtegnan insumma resultats megliers che quels che han cumenzà pir en terza u setavla classa (…). En il linguatg matern englais èn ils uffants da las classas d’immersiun almain uschè buns sco quels da las monolinguas; (…) era lur enconuschientschas da matematica, scienzas natiralas ed auters roms èn equivalentas a quellas da las classas tradiziunalas» (pp. 85–86).

Vallais, Bienna, Grischun
La Svizra ha tratg a niz las experientschas canadaisas. «En ils chantuns bilings han cunzunt ils geniturs (…) dà il stausch per stgaffir classas bilinguas (…). En la part romanda da Vallais per exempel datti models dapi 1994/95 à Sierre [sper il cunfin dal tudestg, G. S.-C.] davent da la scolina, lur a Sion e Monthey. A Sierre cumpareglian ins l’entschatta en scolina cun quella da l’instrucziun bilingua en terza classa. Lezs models facultativs cumpiglian 50% tudestg [da standard] e 50% franzos e vegnan evaluads enfin a la fin da 2003 da l’Institut da perscrutaziun e documentaziun pedagogica da Neuchâtel (…). Ils uffants cuntanschan buns resultats en matematica, instruida cunzunt per tudestg; per franzos èn els uschè buns sco quellas da las classas monolinguas (…). Er a Bözingen/Boujean, scola linguisticamain maschadada da Bienna, pratitgesch’ins l’instrucziun bilingua dapi varsaquants onns, stgamiond magistraglia davent da l’emprima classa (…). Er ils numerus uffants d’immigrants esters san profitar dal fatg ch’i emprendan en dus linguatgs, ma il dialect [bernais] difficultescha ils progress dals francofons (…). La cooperaziun tranter magistraglia da linguatg different mida il clima da la scola ed insumma ils contacts cun ils uffants» (pp. 86–87). La constataziun davart il tudestg discurrì a Bienna sco motiv da cumplicaziun per Romands deriva da las discrepanzas tranter quai che l’uffant emprenda e quai ch’el auda sin giassa. L’istoricher Urs Altermatt, oz rectur da l’Universitad bilingua da Friburg, manegia ch’ils dialects alemans «engrondeschian las barrieras linguisticas» (2). Brohy menziuna lur experientschas grischunas d’instrucziun bilingua rumantscha e tudestga, admonind dentant encunter speranzas exageradas: «Evaluaziuns han mussà t. a. che las enconuschientschas da matematica e scienzas natiralas vegnian transferidas d’in linguatg a l’auter. La bilinguitad rumantscha-tudestga facilitescha er il studi d’in terz linguatg (…). Lez model vegn speranza a pli lunga vista a pudair sustegnair e promover las vervas da minoritads. Ma ina politica globala da linguatg n’astga betg pertutgar be la scola; il diever effectiv da talas vervas en famiglia e cunzunt en la vita sociala ed economica decida davart las vistas da surviver» (p. 88). 

Pinar per la matura bilingua
L’autura infurmescha lura detagliadamain davart classas da scola media che pinan la giuventetgna per la matura bilingua, l’emprim sper il cunfin territorial tranter il franzos e tudestg, «a Friburg, lur a Sion e Bienna, uss en blers chantuns (…). Per obtegnair la menziun ‘matura bilingua’, ston ins avair frequentà en segunda lingua las 600 uras prescrittas da la confederaziun, plinavant era l’instrucziun da ‘linguatg ester’ per propi; in dals roms frequentads en la segunda lingua sto far part da las scienzas umanas. Lezza è il pli savens ina naziunala svizra, en la regiun da Turitg, Genevra e Basilea dentant plitost l’englaisa. Fin ussa vegnan paucs models cumpagnads ed evaluads, cun l’excepziun da gimnasis a Morges, Losanna, Basilea e Bienna. Er en scolas professiunalas sper il cunfin tranter ils intschess franzos e tudestg promov’ins l’instrucziun cunzunt en lezs dus linguatgs, dentant er, per motivs evidents, adina dapli per englais (…). Sin stgalim universitar datti er instrucziun bilingua, per exempel a la Scola auta pedagogica da Friburg (…). L’universitad uffizialmain bilingua da questa citad tira a niz quest avantatg geografic, purschend diploms e licenziats bilings (…). Scolas autas professiunalas d’economia han schizunt instituì curs trilings da scolaziun, cun franzos, tudestg ed englais» (p. 89). Gia 1977 a Klagenfurt/Celovec en l’Austria ha l’autur da questas lingias fatg ina visita al Gimnasi federal per Slovens, nua ch’ins instruiva tuts roms, danor ils linguistics, per sloven e tudestg. En las classas visitadas hai mussà maletgs da plantas derasadas enturn ils vitgs da la regiun cun cuminanzas slovenas; jau hai obtegnì ils nums corrects da tuttas plantas en omadus linguatgs. Lezza giada stevan ils Slovens da Carnizia sut il ferm squitsch d’organisaziuns naziunalistas tudestgas ostilas a la promoziun culturala da la minoritad; tant pli grond era l’engaschi da la magistraglia e giuventetgna per tgirar il linguatg matern.

Emprender plis linguatgs
Brohy concluda ses essai a moda cleramain positiva, e quai er areguard uffants immigrads cun ina lingua materna che n’è nagina da las duas da la classa bilingua: «L’immersiun ha sa verifitgada per emprender in u plis linguatgs esters (…). En Svizra pon ins promover il segund cun contacts pli frequents, damai ch’ils cunfins linguistics èn situads pli daspera. La bilinguitad facilitescha il studi d’ina terza verva. Savens (…) èn las tenutas areguard la segunda e la glieud che la discurra pli positivas (…). En il segund linguatg pon ins elavurar pli a fund ina materia cumplitgada ch’il spiert ‘assimilescha’ lura meglier. Uffants d’auter linguatg cuntanschan savens resultats sur la media, damai ch’i san trair a niz lur experientschas cun emprender (…). Ils uffants (…) dovran il linguatg a moda pli spontana, perquai ch’i na teman betg uschè savens da far sbagls (…). Retschertgas vid uffants bilings u plurilings han mussà ch’i dovran lur tschantschas ordvart gugent e ch’i reflecteschan bain davart il linguatg (…). I vul temp ed engaschi dals uffants e da la magistraglia per realisar l’instrucziun bilingua, ma i vala vairamain la paina (…). La finamira n’è per regla betg da cuntanscher ina bilinguitad ‘perfetga’, (…) mabain da pinar ils uffants a viver e lavurar en in ambient pluriling» (pp. 89–90). I fiss da giavischar ch’ins promovia classas bilinguas, cun la prudientscha duida, en in chantun sco il Grischun, predestinà en lez reguard da ses trais linguatgs indigens. 
1) Claudine Brohy, Der zweisprachige Unterricht. Entwicklung, Ergebnisse und Perspektiven. En: Nova societad helvetica (ed.), «La Svizra multiculturala», Turitg e Cuira (Rüegger, ISBN 3-7253-0748-2) 2003, pp. 83–94. 
2) En: Nova societad helvetica (sco nota 1), p. 42.