La Cipra sa mova
Vegn la reunificaziun per 2004?

Da Guiu Sobiela-Caanitz

La Cipra è il pli oriental dals diesch pajais che duain aderir 2004 a l’Uniun europeica (UE) en il rom da ses engrondiment a l’ost. Lezza insla, la terza dal Mar mediterran, suenter la Sicilia e Sardegna, areguard la surfatscha (9251 km2), è situada a 65 km da Tirchia, 95 da Siria, 380 da l’Egipta e 550 da Creta. Sia entrada per chau muntava 2001 a 83% da la media da l’UE, dapli che quellas da Grezia, Portugal e Spagna. Ma tge Cipra vegn ad aderir a l’UE? La republica da Cipra, commembra da las Naziuns unidas (ONU) e dal Commonwealth, controlla be 5896 km2 da l’insla cun strusch 700 000 olmas, 85,1% da linguatg grec e 11,7% da linguatg tirc. Tschels 3355 km2 èn occupads da Tirchia dapi 1974, en violaziun dal dretg internaziunal, e furman la “Kuzey Kibris Türk Cumhuriyeti” (Republica tirca da la Cipra dal nord) cun var 200 000 avdants tircs. Fin avant pauc parevi che be la republica da Cipra, la suletta legala da l’insla, vegnia commembra da l’UE; questa survegniss pia per l’emprima giada in cunfin “de facto” controllà da schuldada da l’ONU. Uschia vul la regenza dal Nord. Ma ses pievel ha palesà in parairi different en avrigl, cun pliras grondas manifestaziuns a favur dal plan gist elavurà dal secretariat da l’ONU. Quest recumonda d’instituir in stadi cuminaivel da l’insla, pia tenor il dretg internaziunal, dentant cun duas parts autonomas. Ils Cipriots tircs paran da giavischar ina autonomia sut l’egida da l’UE empè da lur vasalladi areguard la Tirchia. Pertge? Cony Ziegler, experta da l’insla entira, l’ha deditgà in guid d’atgna tempra (1) che dat scleriment era davart talas dumondas.

La gritta dals Cipriots tircs
“Dapi l’independenza 1960 ha la republica da Cipra sa sviluppada da cuntin da pajais agrar sutsviluppà ad in dals pli ritgs en il Mar mediterran da l’ost (…). L’economia dal Nord perencunter va enavos” (p. 50). 1974 han var 200 000 Cipriots grecs stuì fugir dal Nord occupà da l’armada tirca. Ina gronda part da lur plazzas è restada vacanta, perquai che “a lur cumpatriots tircs, tradiziunalmain purs ed emploiads d’administraziun, mancava la scolaziun basegnaivla per surpigliar las fabricas ed ils hotels abandunads dals Cipriots grecs” (p. 52). En il Sid occupa il turissem 40 000 persunas, contribuind cun 20% al product naziunal brut; l’onn 2000 ha il pajais beneventà 2,9 milliuns turists, var 50% britannics. Vacanzas en il Nord fan annualmain var 400 000 persunas, 75 – 80% da Tirchia. “Ils Cipriots tircs vegnan adina pli grits pervi da la situaziun economica catastrofala e l’isolaziun internaziunala. Cun il svilup dal Sid grec braman els finalmain ina gulivaziun tranter las duas parts da l’insla ed ina participaziun cunzunt a la prosperitad turistica” (p. 38). Tiers vegn il svilup demografic disfavuraivel: “Var 40% dals avdants dal Nord n’èn betg Cipriots, mabain Tircs continentals stabilids suenter la partiziun, ils plis da l’Anatolia, en ils davos onns era da Bulgaria (…). Adina pli Cipriots tircs bain scolads abandunan l’insla per gudagnar dapli en l’Engalterra, l’Australia u ils Stadis unids, entant che Tircs continentals vegnan a star en Cipra (…). Ils Cipriots tircs vegnan plaun a plaun ina minoritad en lur atgna republica” (pp. 48–49), tant pli ch’ils colonists novs survegnan immediat il dretg da vuschar. Ins enclegia la gritta dals indigens.

Per l’adesiun dal Nord a l’UE
Suenter las demonstraziuns d’avrigl ha la regenza dal Nord avert il cunfin. Il schurnalist Oliver Hoischen ha discurrì en il Nord cun manaders da l’opposiziun che speran da surpigliar la regenza suenter las elecziuns parlamentaras da december 2003: “Mehmet Talat aderescha al plan da Kofi Annan, perquai che pir suenter sia conclusiun e la reunificaziun possia il Nord vegnir commember da l’UE en matg 2004 ensemen cun il Sid e giudair ils avantatgs economics en vista (…). Tschients Cipriots tircs stattan pal avant ils uffizis dal Sid per survegnir passaports e cun quest detur vegnir pli tard burgais da l’UE” (2). Blers Cipriots grecs visitan il Nord dapi l’avertura dal cunfin. Hoischen descriva in pelegrinadi a la claustra cristiana da s. Andreia, sin il piz nordost da l’insla: “I prendan chandailas grossas ord la valischera da l’auto, las portan en la chapella da la paraid-crap, bitschan las iconas ed il maun dal vegl pader e surstattan anc adina ch’i san esser qua uschè simplamain. Durant quasi 29 onns, suenter (…) l’irrupziun da l’armada tirca, na pudevan ils Cipriots grecs far pelegrinadi a la claustra da s. Andreia – danor per duas festas religiusas annualas. Per lezzas pudevan els s’inscriver en glistas curtas; lura vegnivan els transportads a s. Andreia ed enavos, en ina colonna protegida da schuldada da l’ONU”.

La Tirchia tegna la clav
Vegn la Cipra reunida per matg 2004? Quai dependa era dal Sid. Lez a curta vista po viver fitg bain senza il Nord. A pli lunga vista dentant sto el resguardar sia posiziun geopolitica, a paucas uras da bartga davent da Tirchia. Quest pajais da 68 milliuns olmas mantegna var 35 000 schuldads en il Nord, al gida economicamain e tegna la clav da la reunificaziun. Era la Tirchia sa mova. Las elecziuns parlamentaras da november 2002 han scuà davent ina gronda part da la classa politica naziunalista dals onns otganta e novanta e surdà la maioritad ad in’equipa nova che ha gughegià, gist avant la guerra da l’Irac, da serrar a las truppas terrestras americanas il transit dal Mar mediterran enfin al Curdistan. L’occupaziun ed il sustegniment d’ina part da Cipra engrevgescha anc l’economia gia flaivla da Tirchia. Ziegler: “Gnanc ils uffiziers tircs na sustegnan senza restricziun la politica da fin ussa da lur regenza areguard la Cipra” (p. 38). La cuminanza internaziunala renconuscha be in stadi cipriot, la republica da Cipra. Mantegnend sias truppas en l’insla suenter matg 2004, occupass la Tirchia illegalmain in territori da l’UE e perdess mintga vista d’aderir a questa. Gist lezza commembranza è ina finamira ed in’aspiraziun essenziala da la regenza d’Ankara e dal pievel tirc. I na sa tracta be dal giavisch da participar a la prosperitad relativa da noss continent. In’integraziun successiva da Tirchia en l’Europa schliass la crisa d’identitad da ses pievel e da las minoritads tircas en Cipra ed ils pajais balcanics.

Acceptar la varietad etnica e religiusa
Quai declera cun in tact remartgabel in schurnalist american che ha manà da 1996-2001 il biro dal “New York Times” ad Istanbul e collavurà durant trais onns ad in’emissiun emnila en il radio da lezza citad: “Tut quels pajais che spetgan da pudair aderir a l’UE sentan sia attracziun politica, sociala ed economica. La Tirchia dentant è era fascinada. Oz dubiteschan ils Tircs sche lur pajais saja tuttafatg pront per la democrazia. Ma questa dumonda zuppa in’autra, anc pli turbla e scumbiglianta: ‘Tgi essan nus?’ (…) Atatürk als ha ditg (…) che lur passà saja enragischà en l’Asia centrala e lur avegnir europeic. Ils Tircs na san atgnamain anc betg tge ch’els èn. Ins na basegna blera psicologia per s’accorscher che lur politura da superbia etnica, tar varsaquants stravagada, zuppa ina gronda malsegirezza e schizunt in sentiment profund d’inferiuradad. Lur schlantsch nov encunter l’Europa va enavos be fin a l’inscunter suprem da l’UE 1999 a Helsinki ch’als ha dà la finamira empermettenta da sortir da lur crisa d’identitad (…). I vegnan a basegnar temp per surventscher l’inflaziun, sminuir la proporziun da purs en la populaziun activa e realisar las nundumbraivlas refurmas giuridicas che l’UE pretenda. Ma sch’i vulan vairamain cuntanscher las normas europeicas areguard il respect da las libertads, lura gartegia quai. Acceptar la varietad etnica empè da la snegar, stimular las divergenzas d’opiniun empè da las supprimer, decentralisar la pussanza empè da la concentrar ad Ankara, surdar l’autoritad politica suprema al parlament empè dals uffiziers, lezzas mesiras basegnan be voluntad politica, ina voluntad ch’il pievel tirc ha gia; el spetga che ses manaders surventschian lur retegnientschas (…). La vista la pli probabla è (…) ch’i chapeschian che lur pievel meritia la democrazia e che la midada da generaziun regiuvneschia e rinforzia las partidas politicas ed il corp d’uffiziers” (3). Pir ina tala Tirchia liberala e democratica, che respectia ils dretgs umans ed renconuschia la varietad etnica, religiusa ed ideologica da sia populaziun, po favurisar ina convivenza sumeglianta en la pitschna Cipra, a 65 km da sia costa. 

1) Cony Ziegler, Zypern. 5avla ediziun. D-41540 Dormagen (Iwanowski, ISBN 3-923975-14-7) 2003. Venal tar la libraria Kunfermann, 7430 Tusaun, tel. 081 651 34 20, fax 081 651 33 20, posta electronica buch.kunfermann@swissonline.ch
2) Oliver Hoischen, Der alte Mann und die Grenze, en: “FAZ”, 6 da zercladur 2003, p. 8. 3) Stephen Kinzer, La Turquie: Une étoile montante? F-75005 Paris (Alvik, 2 rue Malus, ISBN 2-91 4833-06-7) 2003, pp. 378–380 e 383.