Il patg da Losanna avant gist 80 onns
Vieuta epocala per Tircs e Curds

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Ils 21 da fanadur ha l’istoricher grischun Sacha Zala (Berna) referì en il radio DRS 2 davart il patg da Losanna. La gasettina armena da Genevra annunzia manifestaziuns commemorativas da protest a Losanna ils 24 da fanadur. Avant gist 80 onns, en il Palais de Rumine, ha in patg internaziunal francà ils cunfins tranter la Tirchia ed ils stadis limitrofs, numnadamain la Bulgaria, Grezia, l’Irac (administrà da Gronda Bretagna), la Siria (administrada da Frantscha) e l’Uniun sovietica. Tuts quels cunfins resultavan da la guerra mundiala e dals conflicts regiunals posteriurs. Dapi lur èn las conturas da Tirchia restadas stablas, cun l’excepziun d’ina provinza siriana che la Frantscha ha restituì 1939 a la Tirchia. Ils cunfins orientals cun la Persia (oz l’Iran) n’han betg sa midads dapi 1612. L’Imperi tirc, numnà antruras “la Sublime Porte” en il franzos dals diplomats, ma era “l’um malsaun da l’Europa” dapi il 19avel tschientaner, è in dals quatter stadis imperials che n’han betg survivì l’emprima guerra mundiala; tschels èn stads l’Austria-Ungaria, la Germania dals Hohenzollern e la Russia dals zars. I restava be pli “the British Empire”, simbolisà d’in retg parlamentar ed imperatur da l’India e che cumpigliava cunzunt ina gronda part da l’Asia dal sid. Dominar e preservar las colliaziuns cun lez “juvel da la curuna”, uschia tunava l’emprim cumandament da la politica imperiala britannica. In da ses blers trumfs era l’Irac cun il port da Basra, tant pli ch’ins aveva gist scuvert las reservas d’ieli da Curdistan. Perquai ha Londra a Losanna mess pais sin l’attribuziun dals champs da petroli a l’Irac, confermada 1925 da la Societad da las naziuns, ed a la renunzia da Tirchia er a la Cipra, lezza giada colonia britannica sper il Chanal da Suez. 

Il dictat da Sèvres (1920)
Dentant hai custà bler sang e bleras suffrientschas umanas da fixar ils cunfins tircs cun la Grezia e l’Uniun sovietica. Il patg da Losanna ha numnadamain stgassà quels ch’il victurs da 1918 avevan dictà a Sèvres sper Paris ils 10 d’avust 1920 a la “Sublime Porte”. Sèvres surlaschava al sultan be pli Istanbul ed il Nord e Center da l’Asia minura. L’Anatolia dal nordost dev’ins a l’Armenia, independenta dapi 1918. L’intschess curd tranter l’Armenia, l’Irac, la Siria ed il flum Eufrat dueva vegnir autonom e dastgava exprimer avant la fin da 1921 ses giavisch da s’emancipar da Tirchia; ins dueva dentant segirar la protecziun dals Assirians cristians da Curdistan. La Grezia dueva tanscher fin a las portas d’Istanbul e survegniva anc la regiun d’Izmir/Smyrna en l’Asia minura. Il sultan confermava il possess da Rodos (oz en Grezia) a l’Italia che l’aveva survegnì 1912; lezza occupava l’entir Sid da l’Asia minura. Il patg da Sèvres aveva duas varts. El resguardava pievels indigens da l’Imperi tirc, numnadamain ils Assirians, Grecs, Curds e cunzunt quels Armens ch’avevan survivì il mazzament da var in milliun civilists da lur pievel durant la guerra mundiala. Ma da l’autra vart partiva Sèvres quasi l’entir imperi tranter trais pussanzas senza resguardar ils giavischs dals Tircs pertutgads.

La fin dals Grecs da l’Asia minura
Disposiziuns essenzialas da lez patg ha dentant quel da Losanna abolì strusch trais onns suenter. Co èsi vegnì adaquella? Quai pon ins leger en ina lavur monumentala (1) dal politolog Ernest Weibel (Universitad da Neuchâtel). Ad Ankara en l’Asia minura ha sa furmada ina cunterregenza naziunalista manada da general Mustafa Kemal
(1881–1938), numnà pli tard Atatürk. L’Armenia independenta era serrada en tranter las truppas da Kemal e l’Armada cotschna da la Russia communista ch’aveva gist conquistà l’Aserbaigian. Kemal ed il dictatur russ Vladimir Iljitsch Ulianov (Lenin, 1870–1924) han sa dividì l’Armenia (patg da Moscva, mars 1921). A medem temp ha l’Italia renunzià a sias pretensiuns en l’Asia minura. Il patg d’october 1921 tranter la Frantscha e la regenza da Kemal ha fixà il cunfin da Siria a sid d’in tschancun da la viafier da Bagdad. L’avust 1922 ha Kemal victorisà l’armada grecca: “Ils 8 da settember ha lezza bandunà Izmir/Smyrna. Il di suenter han ins mazzà ina part da la populaziun grecca ed armena (var 30 000 morts) entant che la chavallaria da Kemal conquistava la citad, dal reminent ruinada d’in incendi ils 13 e 14 da settember. Lur èn ils Grecs da l’Asia minura e d’Istanbul fugids. Da 1922 a 1924 han strusch 150 000 Grecs bandunà Istanbul. Per la Grezia èsi stà in desaster. Quasi trenta seculs da preschientscha grecca sin la costa vest da l’Asia minura èn ids a fin en il fieu, sang ed odi (…). En Grezia èn rivads bunamain in milliun fugitivs cun ils mauns vids, danor varsaquantas iconas; blers discurrivan be tirc” (p. 408). Ils 11 d’october 1922 han ils alliads suttascrit in armistizi che cediva a Kemal l’intschess tranter Istanbul e la Bulgaria (Trazia da l’ost).

Passa 1 milliun fugitivs en Grezia
“Ils 20 da november a Losanna [atgnamain ad Ouchy, G. S.-C.] han ins avert la conferenza da la pasch (…). Las tractativas èn stadas lungas e difficultusas (…). Cun il patg dals 24 da fanadur 1923 ha la Grezia renunzià a quasi tuttas sias annexiuns da quel da Sèvres (…). L’Italia ha obtegnì la conferma dal possess da Rodos e ses archipel (…). Il patg ha francà la perdita da las provinzas arabas da l’Imperi tirc ed ignorava l’Armenia ed il Curdistan” (p. 409). Daspera han la Grezia e Tirchia suttascrit in patg separà davart in stgomi obligatori da populaziuns, ina sort “purificaziun etnica-religiusa (…) Ils burgais tircs da religiun ortodoxa duevan emigrar en Grezia ed ils burgais musulmans da Grezia emigrar en Tirchia. Quai ha stgaffì problems. Il barat pertutgava er ils ortodoxs da linguatg tirc en l’Asia minura (…). Las autoritads greccas han profità da l’occasiun per sfurzar plis Albanais musulmans da Grezia d’emigrar en Tirchia. L’unica excepziun è stada la cuminanza grecca ortodoxa d’Istanbul (…) cun il patriarcat ecumenic. Per la paja ha la Grezia acceptà ch’ils musulmans da Trazia dal vest restian en Grezia. Il barat è resultà favuraivel a la Tirchia en quel senn che bunamain 300 000 musulmans han bandunà la Grezia e ch’ins ha manà quasi 1’100’000 cristians en Grezia (…). Lezs Grecs surlaschavan lur bains e bler terrain als Tircs en in pajais stgarsamain populà. La Grezia, gia fitg colonisada, pudeva be cun fadia procurar per ils basegns da ses avdants (…). Quests eran 6204 684 tenor la dumbraziun da 1928; 1 104 216 d’els eran fugitivs da Tirchia, 58 526 da Bulgaria [pervi da la guerra mundiala, G. S.-C.] e 49027 da Russia [pervi dal communissem, G.S.-C.]” (pp. 410-411).

L’oppressiun dal linguatg curd
Entant aveva il parlament tirc relaschà il sultan (1. da november 1922). Ils 30 da december ha la Russia furmà l’Uniun sovietica cun l’Armenia e l’Aserbaigian suttamess (1922). La Tirchia ha tegnì la part da l’Armenia istorica ch’il patg da Moscva l’attribuiva, pia anc dapli che l’Armenia tirca d’avant 1915, ma cun ina populaziun fitg diminuida pervi dal genocidi da 1915–1918. Il patg da Losanna ha dà in rom territorial a la Tirchia naziunalista, sco basa per refurmas epocalas; ella è vegnida ina republica seculara e centralista e ha modernisà sia lingua, la dond l’alfabet latin, stgaffind neologissems ed eliminond ina gronda part dals pleds arabs e persians. Ma las vervas da minoritads e cunzunt il curd n’avevan e n’han nagin dretg. “Tenor l’artitgel 39 dal patg da Losanna duain tuts linguatgs discurrids da burgais tircs esser lubids (…). Ma la regenza tirca ha pratitgà vinavant in’assimilaziun ordvart severa [visavi ils Curds], la quala s’enclegia na vegniva betg numnada uschia, mabain uffizialmain ‘temdin’, q. v. d. ‘civilisaziun’ (…). 1934 è entrada en vigur ina lescha che, senza dir quai explicitamain, valeva cunzunt encunter ils Curds. Parts da la populaziun, spezialmain ‘persunas senza simpatia per la cultura tirca’ (artitgel 4), duev’ins translocar e sparpagliar; burgais che discurrian tirc duevan furmar dapertut la maioritad da la populaziun” (2). 1930 ha il minister da giustia declerà: “Quest pajais è il pajais dals Tircs. Tgi che n’è betg da stgetta derivanza tirca ha be il dretg d’esser servient u sclav” (3). “1953 ha president Celal Bayar, visitond l’America, (…) pretais ch’i na dettia pli nagina minoritad naziunala en Tirchia” (4).

Normas democraticas europeicas
Suenter la segunda guerra mundiala ha la Tirchia aderì al Patg da l’Atlantic nord ed al Cussegl da l’Europa. Dapi 1974 occup’la illegalmain ina part da quell’insla da Cipra ch’ella aveva surlaschà 1923 en tutta furma a la Gronda Bretagna. Ma la fin da la guerra fraida e da l’Uniun sovietica ha diminuì la relevanza geopolitica da Tirchia. A nordost datti ussa trais stadis limitrofs, l’Armenia, l’Aserbaigian tircofon e la Georgia. Ils emprims dus sa dispitan pervi d’in’exclava armena, occupada da l’Armenia, en l’Aserbaigian; la Tirchia sustegna quest e ha serrà ses agen cunfin cun l’Armenia, engrevgiond il provediment da quest pajais pitschen senza port da mar. Il rapport d’Arie Oostlander (Pajais bass) davart l’integraziun da Tirchia en l’Uniun europeica (UE), discutà ed approvà dal Parlament europeic ils 5 da zercladur 2003, punctuescha: “La normalisaziun dals rapports cun l’Armenia è in dals criteris (…) ch’Ankara duai respectar” (5). Lez rapport crititgescha severamain era l’oppressiun dals passa 12 milliuns Curds. La Tirchia sto oramai acceptar da vegnir giuditgada tenor las normas democraticas da quella UE nua ch’ella vul vegnir commembra.

1) Ernest Weibel, Histoire et géopolitique des Balkans de 1800 à nos jours. Paris (Ellipses Éditions Marketing, ISBN 2-7298-0907-4) 2002.
2) Martin Strohmeier e Lale Yalçin-Heckmann, Die Kurden. Minca (C. H. Beck, ISBN 3-406-42129-6) 2000, pp. 93 e 100-101.
3) Cità en: Heinz Gstrein, Volk ohne Anwalt. Die Kurdenfrage im Mittleren Osten. 1700 Friburg (Imba, ISBN 3 85740 046 3) 1974, p. 42.
4) Heinz Gstrein, Volk ohne Anwalt (sco nota 3), pp. 42–43.
5) “Artzakank” nr. 127 (fanadur–avust 2003). Adressa: Association des dames arméniennes, CP 617, 1212 Grand-Lancy/GE.