Il cas da Finlanda
Dus linguatgs e mez per in pajais

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Tut che sa che la Tailanda è il pajais dals Tais. Sumegliantamain è la Finlanda quel dals Fins (talian “i finni”), in dals pacs pievels europeics ordaifer la famiglia indogermana, cun in linguatg parent dalunsch da l’ungarais. Na din ins betg “Finlandais”? Bain, tgi che ha in passaport da Finlanda è Finlandais, ma na sto esser in Fin; 5,65 % dals 5,2 milliuns Finlandais èn da verva svedaisa, pia germana. I dat anc var 17 000 Lapons; lezs èn bain Fins, damai ch’il lapon è in linguatg finais, ma different dal finais da Finlanda (catalan “finès”, svedais “finsk”) – gist sco ch’il tatar, lingua tirca, n’è betg il tirc da Tirchia. Tenor la constituziun finlandaisa han il finais e svedais ils medems dretgs; il pajais ha num “Suomi” per finais e “Finland” per svedais. Igl è vegnì adaquella t. a. grazia a varsaquants Finlandais da verva svedaisa che han promovì il finais per amur da la patria cuminaivla.

Dal retg svedais al zar russ
Tschientaners a la lunga ha la Finlanda fatg part da Svezia. Retg Gustav Dolf (1594–1632), persunalitad dominanta en l’Europa da ses temp, na possedeva be la Svezia d’oz (danor il Sid cun Malmö), mabain era la Finlanda, l’entir Golf finais, l’Estonia, ina part da Lettonia cun Riga ed ina sdrima da costa tudestga. A l’entschatta dal 18avel tschientaner ha la Svezia pers ina part da lezs pajais; entadim il Golf finais, en in intschess da Fins ha zar Pieder (1672–1725) erigì 1703 sia chapitala S. Peter(s)burg che festivescha ussa ses 300 onns. En Finlanda han retgs absolutistics svedais derasà lur linguatg d’uffizi e scolaziun. L’istoricher finais Eino Jutikkala (1) ha perscrutà l’istorgia culturala da ses pajais tranter l’attracziun svedaisa e la smanatscha creschenta da Russia. Enturn 1800 ha in vegl professer da l’Universitad da Turku ditg ad in giuven poet: “Nus stuain urar tar Dieu che la Russia possia dischlocar sia chapitala a Constantinopel; uschia pudess’la laschar la Finlanda dalunsch davent en paus sut la curuna svedaisa. Ma nus essan situads uschè datiers la chapitala russa che jau tem che la Finlanda crodia baud u tard sut il domini russ” (cità p. 240). Il professer è mort 1804, memia baud per vesair quai ch’el numnava ina “sventira”. Ma il giuven poet viveva anc 1808, cur che la Svezia ha stuì ceder la Finlanda al zar che l’ha transfurmada en in gronducadi cun atgnas instituziuns, dentant unì cun la Russia tras la persuna dal regent. Uschia ha la Finlanda giudì fin a 1899 in’autonomia lada che ha pussibilità da promover il linguatg da la maioritad.

Glieud scolada e pievel cumin
“Cur ch’ins ha separà la Finlanda da Svezia, discurriva la classa cultivada svedais. Anc adina en il temp da l’autonomia, cun frequentar ina scola superiura, acceptava il figl da mintga pur, mastergnant u cromer il svedais sco ses ‘linguatg matern’. Cun l’excepziun da la pitschna cuminanza svedaisa a la riva da la mar, n’enclegeva la glieud cumina nagut dals palpiris tramess dals uffizis, schebain che tuts savevan leger. I n’als gidava era betg da savair scriver, perquai ch’i stuevan rediger per svedais las dumondas destinadas per ils uffizis, sco er ils protocols da sesidas da las administraziuns localas. I na deva gnanc ina garanzia ch’ils funcziunaris chapeschian il finais discurrì – per exempel il derschader tar l’interrogaziun da las parts e perditgas. En scola instruiv’ins per svedais, danor per l’entruidament fundamental. Era ils predis finais dals plevons eran savens a mitad en in patuà svedais. La differenza da linguatg profundava anc il foss tranter la glieud scolada ed il pievel cumin (...). Significativa è l’anecdota dal commerziant che haja clamà sia dunna ord stanza davos da la stizun: ‘Ve! Nus avain ina clienta cun chapè che discurra tuttina finais!’ (...) Ma gia en il segund decenni dal 19avel tschientaner (...) è creschì l’interess a l’Universitad da Turku per il svilup dal finais sco linguatg da standard era per domenas ordaifer la religiun” (pp. 273–275).

Decennis da cuntraversa
In profet cun vasts orizonts, Johan Wilhelm Snellman (1806–1881), ha preditg gia enturn 1840 che la Russia pruvass baud u tard da sfurzar si ses linguatg a la Finlanda: “Sch’ins instruescha en scola, fa dretgira e leschas en in linguatg ch’il pievel n’enclegia betg, lura na percorscha’l betg sch’ins substituescha ina verva cun in’autra... La posiziun dal svedais sco linguatg da cultura derivava dal domini svedais. Questa basa è ussa svanida (...). Ins pretenda be che la glieud scolada da noss pajais possia esser vairamain quai ch’ella pretenda d’esser, numnadamain la part scolada dal pievel finais da Finlanda” (cità p. 278). Blers Finlandais scolads han lur entschet a discurrer finais en il mintgadi per patriotissem. En ils onns sessanta “han ins mess a pèr il finais e svedais tar las autoritads ed avant dretgira en il contact direct cun la populaziun” (p. 291). En ils onns otganta è il cumbat tranter ils conservativs ed ils promoturs dal finais vegnì pli critic: “Ils plis funcziunaris avevan pli gugent il svedais, damai ch’i eran vegnids educads e scolads en lez linguatg” (p. 302). Pir il zar naziunalist russ Clau II (1868–1918) ha mess perina las duas partidas cun ses culp da stadi da 1899 che ha abolì l’autonomia dal gronducadi.

Duas vervas messas a pèr
1917–1918 ha la Finlanda pudì s’emancipar da Russia, grazia a sia armada cumandada da Gustaf Mannerheim (1867–1951), in Finlandais da linguatg svedais che saveva mal finais. Tar l’elavuraziun da lur constituziun naziunala han ils Finlandais schlià la dumonda linguistica a moda pragmatica: “Igl è vegni cler ch’il svedais, verva da las administraziuns anteriuras, dueva vegnir lingua uffiziala dal stadi nov, sco er il finais, discurrì dal grond pli da la populaziun. L’artitgel 14 ha pia stabilì cleramain: ‘Il finais e svedais èn las linguas uffizialas da la republica’ (...). Auters artitgels da la constituziun garanteschan la redacziun bilingua da tuttas leschas (...). Plinavant han ins partì l’intschess finlandais da maniera ch’i dettia en mintga unitad administrativa (...) minoritads da linguatg uschè pitschnas sco pussaivel (...). La legislaziun finlandaisa areguard ils linguatgs è ina da las pli cumplettas, detagliadas ed equilibradas ch’i dat en l’Europa (...). L’administraziun da mintga vischnanca cun ina minoritad da linguatg d’almain 8 % u 3000 persunas duai esser bilingua (...). Quai vala era per tuts servetschs statals decentralisads, cunzunt la posta e giustia e las staziuns da viafier (...). Duas universitads èn da linguatg svedais, duas bilinguas e tschellas da verva finlandaisa (...). Il stadi ha trais societads da televisiun, duas finlandaisas ed ina da tschantscha svedaisa” (2).

Il lapon e l’englais
La plurilinguitad è pia in element essenzial da Finlanda, sco che quai è il cas er en Svizra. Da l’entschatta ennà menziunava nossa constituziun federala trais linguas d’uffizi; ina quarta, bler pli modesta è vegnida tiers cun la memorabla revisiun da 1938. Insatge sumegliant “è succedì en Finlanda cun l’approvaziun da la lescha davart il diever dal lapon en l’administraziun publica (8 mars 1991). En virtid da lezza lescha vala per il lapon tut quai che la legislaziun areguard las linguas prescriva per il svedais, e quai en l’entir intschess nua ch’ins discurra lapon (...). Quest intschess cumpiglia las trais vischnancas finlandaisas oradim vers nord ed ina part d’ina vischnanca limitrofa, pia var 30 000 km2 e 13 000 olmas (...). Ils Lapons da Finlanda dovran trais idioms differents; il principal (...) è uffizial en las quatter vischnancas, tschellas duas be en la vischnanca d’Inari, la quala ha pia quatter variantas uffizialas, las trais laponas e la finlandaisa” (3). L’idiom lapon principal da Finlanda è per cletg il principal er en l’intschess norvegiais limitrof cun var 40 000 Lapons; quai facilitescha la standardisaziun. Quità fa il chal constant dal svedais er en ses intschess tradiziunal: 7,4 % en 1960, 6,5 % en 1970, 5,65 % en 2000. Il segund linguatg dal pajais ha pers ses renum dals onns tschuncanta e sessanta, cur ch’ins admirava ils films d’Ingmar Bergman e las leschas socialas svedaisas. Pli popular è ussa l’englais; perquai ha la maioritad finlandaisa obtegnì ch’il svedais na saja pli rom obligatori a scola. Uschè perdan ils Fins il contact cun la ritga cultura scandinava, tant pli che tgi che sa svedais enclegia 
tgunsch danais e cunzunt norvegiais; in cudesch da chant per scolas autas popularas danaisas, publitgà 1989 en 17avla ediziun, reproducescha texts norvegiais e svedais senza translaziun. I s’enclegia ch’in Finlandais da verva svedaisa sto emprender finlandais per far carriera en ses pajais. In svilup parallel areguard las linguas naziunalas percurschainsa en Svizra, nua che varsaquants chantuns alemans dattan la prioritad a l’englais sin il franzos, entant ch’ils Romands ambizius ston en mintga cas, per motivs professiunals, emprender tudestg sco il linguatg da standard da la maioritad. La Finlanda n’è pelvaira betg uschè dalunsch davent da nus.

1) Eino Jutikkala, Geschichte Finnlands. Stuttgart (Alfred Kröner) 1964.
2) Gabriele Jannàccaro e Vittorio Dell’Aquila, Modelli europei di pianificazione linguistica. I-38039 Vich / Vigo di Fassa (Istitut Cultural Ladin, ISBN 88-86053-40-1) 2002, pp. 115-118.
3) Gabriele Jannàcaro... (sco nota 2), p. 118-119.