Ils Tudestgs da Pologna
Duas regiuns ier, oz... e damaun?

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Il traffic ed ils stgomis constants cun pajais antruras communists midan plaun a plaun nossa geografia persunala. La reclama turistica numna regiuns e citads che parevan anc dacurt situadas en in auter mund. Er umans da là ves’ins adina pli savens. Viadis en varsaquants da quels pajais vegnan en dumonda era per via terrestra. Talas cuntradas èn segir las regiuns periferas polaccas, saja quai la Silesia, sper il cunfin tschec, u ils var 3000 lais da l’epoca glaziala vers il nord, descrits en raquints da Siegfried Lenz. Là, cunzunt en la Silesia “auta” u da l’ost vivan dapli tschientaners cuminanzas tudestgas che furman oz la principala minoritad etnica da Pologna cun var 500 000 olmas.

Spustar il pajais vers vest
A l’entschatta dal secul passà faschevan lezzas regiuns part da duas provinzas periferas da Germania, la Silesia e la Prussia da l’ost. Lur linguatg d’uffizi e scolaziun era il tudestg, ma ina part da la populaziun discurriva dialects polacs. Dentant ha in grond pli vuschà per la Germania suenter l’emprima guerra mundiala, cur ch’ins ha restaurà la Pologna. 1922–1937 ha l’anteriur cusseglier federal rumantsch Felix Calonder (1863–1952) surveglià l’applicaziun dal patg tranter la Germania e Pologna en Silesia per incumbensa da la Societad da las naziuns. 1939 ha la segunda guerra mundiala entschet als cunfins da Pologna cun la Silesia e Prussia da l’ost; la Germania e l’Uniun sovietica (US) han partì la Pologna en dus tocs ed annectà mintgina in, mettend fin a l’existenza dal stadi sin ses territori e bandischond la regenza en l’exil. 1941 ha la Germania attatgà l’US. Suenter passa dus onns da guerra aifer l’intschess sovietic ha la front s’avischinada puspè a l’anteriur cunfin polac. Il dictatur communist leva dentant tegnair sia part da butin, tant pli ch’ils Polacs furmavan là be ina minoritad da la populaziun. 1943 ha’l sa cunvegnì en lez senn cun president Franklin Delano Roosevelt (1882–1945) e l’emprim minister Winston Leonard Spencer Churchill (1874–1965); quest ha lura proponì da spustar la Pologna encunter vest, cumpensond las regiuns annectadas da l’US cun l’annexiun d’intschess ord la Germania d’avant 1939. Quai han decis ils trais manaders alliads a Jalta, oz en l’Ucraina, en favrer 1945: “Ins renconuscha che la Pologna duai survegnir engrondiments considerabels encunter nord e vest” (1).

Passa set milliuns bandischads
Fanadur ed avust 1945 èn ils trais manaders sa rimnads a Potsdam, oz chapitala da Brandenburg; empè da Roosevelt, mort l’avrigl, ha ses successur Harry Truman (1884–1972) represchentà ils Stadis unids. La conferenza ha francà il cunfin tranter l’US e la Pologna nova (dapi 1944) regida da communists; a questa ha’la surdà l’administraziun da 102 800 km2 da Germania, t. a. la Silesia quasi entira ed ina part da la Prussia da l’ost cun la regiun dals lais. Ils alliads han spustà la fixaziun dal cunfin tranter la Pologna e Germania enfin ad in patg da pasch cun questa. 1950 ha la Republica democratica tudestga, fundada 1949 a Berlin sco vasalladi da l’US, renconuschì sco definitiv il cunfin administrativ stipulà a Jalta. Gia 1945–1947 ha la Pologna bandischà passa 7 milliuns Tudestgs da la patria da lur babuns. Ella ha tegnì be uscheditgs “autoctons”, q. v. d. quels avdants che discurrivan in dialect polac, purtavan in num polac u salvavan isanzas polaccas; quests n’astgavan betg sa numnar Tudestgs, e las autoritads han translatà lur prenums en polac. Decennis a la lunga na devi uffizialmain nagin burgais polac da linguatg tudestg. Quai ha pretais schizunt Józef cardinal Glemp, primas da la Baselgia catolica en Pologna, avant 200 000 cartents en ses predi da Nossadunna d’avust 1984 en il lieu da pelegrinadi da Czestochowa.

Gronds progress dapi 1989
La vieuta da 1989 e l’adesiun imminenta a l’Uniun europeica (UE) han meglierà zunt la situaziun dals Tudestgs restads en Pologna. En il Cussegl naziunal (“Sejm”) èni represchentads da dus deputads da Silesia. In d’els, Heinrich Kroll, rapporta (2): “Restads èn var 500 000, ils plis en la Silesia auta, pia las provinzas Opole/Oppeln e Silesia (...). 1990 ha in Tudestg survegnì il pli da las vuschs en la provinza d’Opole/Oppeln tar l’emprim scrutini da las elecziuns cumplementaras al senat; lur eri cler ch’i deva Tudestgs en Pologna (...). En quels emprims onns avainsa gì quità cunzunt per promover il linguatg. Durant passa quaranta onns ans avev’ins prendì davent nossa verva. Il tudestg stueva puspè fitgar pe en la vita publica. Ma co far quai senza magistraglia spezialisada? senza material didactic? I mancava tut! Qua en Silesia na manegiainsa be insaquantas scolas, mabain in provediment che cumpiglia in intschess entir, cun passa 300 scolas fundamentalas, secundaras e mesaunas. En lez reguard n’èn tut noss giavischs anc betg realisads, ma ins po tuttina udir tudestg sco segund linguatg matern en zonas d’abitadi. Areguard la scolaziun da la magistraglia han ins stgaffì bleras instituziuns che s’occupan spezialmain da germanistica (...). Era la pastoraziun tudestga ha sa sviluppada bain (...). Dapi 1990 faschainsa part da tuttas elecziuns regiunalas e naziunalas. La minoritad tudestga ha pudì obtegnair il pli absolut, u almain far part da la suprastanza, en bleras vischnancas (...). Nus avain 2 deputads en il ‘Sejm’, 7 cussegliers provinzials (...) ed il vicepresident provinzial d’Opole/Oppeln, (...) 31 presidents communals e passa 600 suprastants communals. Grazia a noss represchentants politics pudainsa far valair noss postulats tar la maioritad (...). Nus avain survegnì blers dretgs; quai po inqual pajais da l’UE prender sco model. Dentant sent’ins anc adina las consequenzas dal communissem. Il maletg dal passà en Pologna, sco dal reminent er en Germania, è in pau tort. I vegn a duvrar anc blers onns fin ch’ins possia discurrer senz’auter da la posiziun istorica dals Tudestgs en Silesia e Prussia da l’ost (...). Lur expulsiun ed ils abiss da la terrur communista ston penetrar en la schientscha istorica dals Polacs (...). L’istoricher polac Jan Józef Lipski manegia: ‘Nus stuain ans dir tut!’”

L’UE, speranza senza illusiuns
Kroll sa legra da l’adesiun da Pologna a l’UE, dentant senza illusiuns: “Per nus na vul quai dir be l’integraziun en l’apparat administrativ da Bruxelles cun ina vista economica. L’adesiun ans avischina cunzunt (...) a nossas famiglias en Germania e nossa ierta spiertala (...). Nossa ferma schientscha regiunala, colliada cun il pajais natal, avainsa survegnì da noss perdavants; lezza è ina part necessaria da nossa identitad cuminaivla. Per ils Polacs è la regiunalisaziun in’idea nova; (...) tar els dominescha la ‘naziun’ sco unitad (...). Esser Tudestg en Pologna vul dir esser in European (...). In’autra dumonda pertutga il svilup da la protecziun legala da las minoritads entras l’adesiun a l’UE. En Pologna na datti anc nagina lescha naziunala davart minoritads (...). Tgi sa sche lezza situaziun sa meglra suenter l’adesiun? In pajais sco la Frantscha na conceda nagina protecziun a sias minoritads; perquai n’astgainsa betg spetgar memia bler. Dentant vegnan forsa pajais sco l’Ungaria, cun sia legislaziun gia exemplara, a far dapli pressiun sin talas refusadras”. Kroll represchenta la cuminanza tudestga da Silesia, la principala da Pologna. Bler pli pitschna è quella da la provinza numnada “Warminsko–Mazurskie” (tudestg “Ermland–Masuren”), il Sid da l’anteriura Prussia da l’ost, cun ses lais, sias cicognas e sias remartgablas bellezzas natiralas: “Guauds maschadads cun tieus e badugna cuvran las collinas da l’epoca glaziala. Tranteren (...) lais sco chanals, profunds fin a 100 m, e lais planivs da passa 100 km2” (3). Quella regiun, tuttafatg insolita per tgi ch’arriva da Svizra, pudess vegnir in trumf essenzial dal turissem polac en l’UE.

1) Cità en: Holger Breit, Die Deutschen in Oberschlesien 1163–1999. Segunda ediziun, Minca (ISBN 3–00–004213–X) 1999, p. 61.
2) En: “Der Eckart”, fanadur–avust 2003, pp. IV–V. Adressa: Fuhrmannsgasse 18a, A–1080 Vienna. Fax 0043–1 402 28 82. Posta electronica: info@oelm.at
3) Andreas Breitenstein, Auf dem Gottes–Spielplatz, en: “NZZ”, 26 da fanadur 2003, p. 57.