Ragischs romandas
In pledari da pionier

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Dal romanist svizzer Dominique Stich, docter da l’Universitad da Paris-Sorbonne, ha ina chasa editura da Savoia gist publitgà in pledari biling (1) ch’ins po numnar tut agen per plis motivs. La prefaziun da Henriette Walter, la professuressa che l’ha promovì, punctuescha ch’«el porschia, grazia ad ina grafia bain ponderada, in cumpromiss tranter las variantas dialectalas multifaras » (p. IX) dal «francoprovenzal» (FP), in dals dus linguatgs resguardads; ins po pia cumparegliar l’ovra da Stich cun l’emprim pledari rumantsch grischun (RG) edì da la Lia rumantscha, tant pli che mintgin descriva la lingua da minoritad cun ina grammatica scursanida e detagls davart la grafia. Ma Stich na lavurava un nagina «lia», mabain cun dus scolasts da l’intschess dal FP; in d’els, il romanist Xavier Gouvert, ha elavurà ina glista da neologissems. Il pledari cuntegna plinavant in’antologia cun texts litterars FP en differents idioms regiunals; il FP da Stich n’è pia betg ina furma da standard sco il rg, mabain variantas cun normas graficas cuminaivlas. Davart il diever dals pronoms subjects FP per exempel legian ins: «Varsaquants dialects als dovran en mintga persuna e mintga cas, sco per franzos; auters als omettan savens, sco il provenzal [ed il talian, G. S.-C.]» (p. 191). L’autur registrescha mintgatant duas flecziuns d’in medem verb, per exempel da l’indicativ preschent da «morir» (p. 98), ina che sumeglia a la rumantscha («môro, môrs, môrt, morens, moréd, môront») ed ina che fa endament la spagnola («muero, muers, muert, muerens, mueréd, mueront»). En tals cas, relativamain stgars, dat Stich la prioritad a la varietad da las furmas regiunalas FP.

Il «francoprovenzal»
Ma tge vul dir «francoprovenzal»? Il pled talian «francoprovenzala», cun in stritg d’uniun, è cumparì 1878 per l’emprima giada en in essai da Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907), quel romanist da Gurisse/Gorizia che ha cumprovà l’existenza d’ina unitad retorumantscha sur la varietad dal rumantsch, dolomitan e furlan. Era per sia patria da plis linguatgs, quella giada austriaca, ha Ascoli dal reminent stgaffì in num che viva anc adina en la denominaziun da la regiun taliana correspundenta: «Venezia Giulia». Lez linguist menziunava «pliras spezialitads [dal FP] ed auters tratgs che l’uneschan, ils ins cun il franzos e tschels cun il provenzal e che na derivan betg da la convergenza tardiva d’elements differents, mabain cumprovan sia autonomia istorica» (2). Stich declera pliras da lezzas «spezialitads». Ina da questas distingua il FP dal rumantsch e franzos e l’unescha cun il talian e piemuntais, numnadamain la transfurmaziun da «cl-» e «gl-»; il rumantsch di «clav» e «glatsch», il franzos «clé» e «glace», ma il talian «chiave» e «ghiaccio» ed il piemuntais «ciav» e «giass». Per «clav» din ils differents dialects FP «clià», «tlià», «hlià», «hiò», «tià», «liò», «hiè» euv.; Stich scriva «cllâf» (p. 413) ch’ins pronunzia lura «sco che la bucca vul». Quai è mo in exempel da sia grafia sur ils dialects: «Ella duai als colliar e respectar lur varietad. Uschia mett’ins d’accord l’unitad dal linguatg e la pluralitad dals dialects (…). Ins duai acceptar ch’i dettia adina divergenzas tranter l’ortografia da standard e l’atgna varianta» (p. 415). Quai fa endament la glieud da Surses che di «ecr» e scriva «eir» (surmiran) e schizunt «ir» (rg), u quella da Zuoz e S-chanf che di «pem» e scriva «paun».

Da Saint-Étienne fin en Svizra
Stich reproducescha texts litterars FP en deschdotg idioms, mintgin en la furma dialectala originala ed en grafia sur dialectala. Plis texts èn vairamain daletgaivels e valan la paina da sa sfadiar per als encleger. «La mâre et la filye» («La mamma e la figlia»), per exempel, poesia dals conturns da Saint-Étienne scritta enturn 1830, «mussa l’opposiziun tranter las generaziuns, ma era ina moda libra da discurrer e schizunt pretensiuns che fan endament las giuvnas d’oz» (p. 506). Ils texts romands derivan da Genevra, La Tour-de-Trême/FR, Savièse/VS e las regiuns da Losanna e La Chaux-de-Fonds. En la poesia vadaisa di Guglielm Tell a Gessler (p. 571): «Il étêt por tè pèrçar lo coer, bougro de crapòt, se y’avê mancâ la poma!» («Quai era per ta furar tras il cor, ti canaglia e rustg, sche jau avess mancà il mail!»). Da Genevra reproducescha Stich las 26 (!) strofas da la «Chanson de l’Escalade», scritta 1603 suenter la terrada savoiarda da 1602 encunter la citad «una nuet qu’étéve la ples nère» (p. 521; «ina notg ch’era la pli naira», pia da glina nova). Avant mintga text stat ina skizza da l’intschess FP cun la posiziun da l’idiom correspundent. Mo trais texts èn translatads, numnadamain «Lengoua» («Linguatg»), poesia emblematica da la Val d’Aosta, en franzos e talian, ed auters dus texts da l’Italia, quel d’ina vallada FP da Piemunt e quel da l’insla linguistica FP en Puglia, domadus en talian. 

Stad son Martin u primavaira? 
L’intschess FP dissegnà da Stich ha circa la furma d’in trapez cun il center geometric sper Annecy. En Svizra tanscha’l enfin al cunfin dal tudestg (dal Matterhorn a Friburg e Bienna) ed al cunfin nord dal district da La Neuveville/BE. Il linguatg ha sa cristallisà en il reginam medieval da Burgogna, enturn la metropola romana da Lugdunum (Lyon) e las vias che la colliavan cun Aosta e Milaun, ina sur Genevra e Saint-Maurice, l’autra tras la vallada da l’Isère. Dal 14avel al 17avel secul ha la Frantscha annectà Lyon, Saint-Étienne ed ina gronda part da l’intschess; quai ha impedì il svilup d’in FP giuridic ed administrativ, tant pli che la curt da Savoia ha fatg midada 1563 a Turin. Cur ch’Ascoli ha renconuschì l’atgnadad dal FP, aveva la Frantscha gia annectà la Savoia dapi deschdotg onns (1860). Stich: «Nus n’astgain betg emblidar ina realitad che vala vairamain mo per il FP e bler pli pauc per tschels linguatgs regiunals sco il breton, basc, provenzal e catalan. Tgi che discurra FP n’ha quasi mai legì, maindir scrit en sia verva» (p. 418). Lez romanist svizzer ha realisà ina lavur da pionier. Il text il pli lung da sia antologia è vegnì publitgà l’onn 2000 per l’emprima giada; ses autur, il Savoiard Pierre Grasset (*1938), scriva anc adina romans en FP. In collavuratur da Stich è stà Alain Favre, suprastant da l’Uniun da magistraglia da savoiard; grazia ad el è il pledari adattà per tgi ch’instruescha u vul instruir lez linguatg e sa pinar per il rom opziunal correspundent da la matura franzosa, cur ch’el vegn stgaffì. Era per la magistraglia da FP en Val d’Aosta, Piemunt e Puglia è il pledari, cun sias normas e trais translaziuns talianas, cumparì al dretg mument, damai ch’ina lescha statala da 1999 lubescha d’instruir FP. «È quai la stad son Martin dal FP u sia primavaira?» (3). 

1) Dominique Stich, Dictionnaire des mots de base du francoprovençal. Cun la collavuraziun da Xavier Gouvert ed Alain Favre. F-74200 Thonon-les-Bains (Le Carré, ISBN 2-908150-15-8) 2003. Venal tar mag. Nicole Margot, chemin des Lys 4, 1010 Losanna, tel. 021 653 14 67.
2) Cità en: Carlo Tagliavini, Le origini delle lingue neolatine. 6avla ediziun. Bologna (Pàtron) 1982, p. 424. Adressa: Via Badini 12, I-40127 Quarto Inferiore. 
3) Pascal Garnier en: «L’Écho de Savoie» 68/2003, p. 8. Adressa: 180 allée du Servetty, F-74540 Viuz-la-Chiésaz.Fax: 0033 4 50 09 95 80.