Da l’Engalterra a la Sicilia
L’Europa normanna (911–1204)

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Avant otgtschient onns, da s. Gion stad 1204, ha la citad da Rouen, chapitala dal ducadi da Normandia, sa rendida a l’armada da ses suveran retg Filip da Frantscha (1165–1223). Igl era la fin da la Normandia autonoma sut la curuna englaisa. 1259 ha il retg d’Engalterra renunzià en tutta furma al ducadi, danor las Inslas dal chanal che stattan enfin oz sut la curuna britannica. Ma l’Engalterra sezza era bullada dapi 1066 d’ina cultura politica, architectonica e schizunt litterara, naschida en Normandia e che ha flurì er en l’Italia dal sid fin a la mort dal davos retg independent da Sicilia (1194). Lezza passà fascinescha daditg il public englais. 1999 ha l’istoricher Trevor Rowley (Oxford) publitgà «The Normans», in manual ritgamain illustrà davart ils trais tschientaners d’Europa normanna. La recensiun che suonda sa referescha a l’ediziun tudestga (1).

Il vasal da Frantscha vegn retg englais
Igl ha entschavì a Saint-Clair sper l’Epte; quest flum lateral da la Seine furma anc adina il cunfin ost da la Normandia auta. Là en 911 ha Hrólfr u Rollo († 931), chau da guerra norvegiais, sa renconuschì vasal dal retg da Frantscha sco cont da Rouen, pia da l’intschess che furma oz la regiun franzosa da Normandia auta. Sin quai è il cont nov vegnì battegià. Cun duas extensiuns territorialas 924 e 933 ha il contadi annectà quai che furma oz la Normandia bassa, cun la peninsla da Cotentin. 1015 ha cont Riccard († 1027) surpiglià il titel da duca. Lura sa  resguardavan ils descendents da Hrólfr e sia soldatesca sco Francs e discurrivan franzos sco ils indigens. En la Normandia dal nord sa distingueva il dialect atras ina noda remartgabla. En ina gronda part da l’intschess franzos vegniva la silba iniziala «ca-» dal latin pronunziada «tscha» en pleds sco «tschar», «tschat» e «tschas-tel» (scrits «char», «chat» e «chastel»). En norman dal nord perencunter schev’ins «car», «cat» e «castel». Gist il chastè da crappa ha sa sviluppà ad in element essenzial da la cultura normanna. Duca Guglielm (1027–1087) ha promovì la citad da Caen, oz chapitala da Normandia bassa, «situada amez ina zona stretga da chaltschina dal Giura, excellent material da bajegiar, duvrà lezza giada per eriger chastels, baselgias, claustras ed edifizis seculars (…). Guglielm (…) ha munì Caen cun in chastè ed ina miraglia da crappa (…). Duas grondiusas baselgias claustralas dattan anc oz perditga da la stima dal duca per lezza citad» (pp. 42–43). L’emprim avat da s. Steffan a Caen è stà Lanfranc da Pavia OSB (1005–1089) che ha stimulà ils studis teologics e la construcziun da baselgias claustralas. La Normandia da Guglielm dominava la riva sid dal Chanal da la mongia. A nord era il reginam da l’Engalterra relativamain flaivel. Il duca, faschond valair 1066 ses dretgs a la curuna englaisa, è sbartgà sin l’insla cun sia chavallaria, ha battì il retg rival ch’è mort en la battaglia ed è vegnì sez encurunà retg, da Nadal, en l’abazia da Westminster. Lur ha’l conquistà il rest da l’Engalterra fin al cunfin scoznais. «L’Engalterra ha survegnì ina chasa roiala nova, ina noblezza nova, ina baselgia nova, in art transfurmà, in’architectura midada e, silmain a la curt, in linguatg nov» (p. 86).

Capodovras d’art
Ils Normans han midà l’aspect da la cuntrada englaisa erigind tschients e tschients chastels. Ils emprims «eran cunzunt da terra e travs» (p. 89), bajegiads sin in mut artifizial da terra uschè aut sco pussaivel e circumdads d’in foss uschè profund e lad sco pussaivel. «Ina spezialitad normanna era la citad fortifitgada cun in chastè (…). En chapitalas da contadis, sco Shrewsbury, Oxford e Lincoln, han ins stuì demolir chasas, 160 a Lincoln e 51 a Shrewsbury, per far plaz al chastè. Ils Normans han fundà 25 citads, 18 da lezzas sper in chastè; ina, Newcastle, hani schizunt numnà suenter il chastè nov» (pp. 91–92). Ins na sa smirveglia betg ch’il linguatg englais numna il chastè «castle», pia cun in pled che deriva dal franzos norman dal nord. Ils signurs novs da l’Engalterra han bajegià era baselgias e claustras en in agen stil romanic «basà sin il gieu cun artgs radunds sin pilasters e colonnas. L’arcada principala, la pli impressiunanta, è curunada d’ina segunda lingia (…) che porta in plaun liber cun in mir extern (…). In avantatg principal da l’art romanic norman (…) era ch’ins duvrava artgs pli lartgs che pussibilitavan d’eriger bajetgs pli lads e pli auts» (pp. 116–117). Sper doms e baselgias da las duas varts dal chanal, porscha l’art norman in capodovra vairamain unic ch’ins po admirar en la citad medievala da Bayeux, tranter Caen ed il Cotentin. L’uscheditg «tarpun da regina Matilda», atgnamain in retgam cun launas da colur, raquinta l’expediziun, la sbartgada e la victoria da duca Guglielm en l’Engalterra, sin ina sdrima da taila da glin da bunamain 70 m (!), pia forsa ils comics ils pli lungs dal mund. Ils experts manegian ch’ins l’haja retgamà avant 1082 en l’Engalterra dal sid. Il «tarpun» è exponì e commentà en in museum ad hoc (2). 

Epos celtics per franzos
La baselgia era in element essenzial da la societad feudala. Quai valeva era per l’Engalterra. «Retg Guglielm basegnava uvestgs tuttafatg fidads, perquai ch’el leva als surdar missiuns guvernativas relevantas en il reginam gist acquistà» (p. 99). 1069 ha’l numnà ses ami, avat Lanfranc, archuvestg da Canterbury, pia parsura da la baselgia en l’Engalterra. Lanfranc ha clamà plis spirituals da Normandia, t. a. ses anteriur scolar e confrar Anselm d’Aosta OSB (1033–1109), in dils pli gronds teologs medievals, archuvestg da Canterbury suenter la mort da Lanfranc; s. Anselm è anc oz venerà sco docter da la baselgia (commemoraziun ils 21 d’avrigl). Ma l’Engalterra normanna ha contribuì en moda anc pli duraivla a la cultura europeica cun dus epos franzos che han influenzà la creaziun litterara ed artistica, cunzunt en Germania, fin al 19avel tschientaner. Dals auturs, numnads Béroul e Thomas d’Angleterre, san ins mo ch’i vivevan en la segunda mesadad dal 12avel secul. Tuts dus poets han tractà il tema etern da la passiun adultera sco fatalitad, simbolisada da la bavronda d’amur. La legenda dal pèr sventiraivel, Tristan e la regina da l’Irlanda Iseut, han ils poets chattà en la folclora da Cornwall, regiun marginala englaisa nua ch’ins discurriva lezza giada in dialect celtic fitg sumegliant al breton. Il num da Cornwall na deriva tuttina betg da «corn» («graun») e «wall» («mir, paraid»), mabain da Kernow, il num celtic da la regiun; era la Bretagna dal sidvest ha num Kerne (franzos Cornouaille). Dapli san ins dal poet Robert Wace (1110–1180), naschì en Jersey e mort en l’Engalterra, che ha vivì cunzunt a Caen ed ha scrit in epos basà sin legendas britannicas, t. a. quella da retg Artus ed ils chavaliers da la maisa radunda. 

Brigants fundan claustras
Il pitschen ducadi norman (30 000 km2) n’ha betg be influenzà il vast reginam englais (130 000 km2) situà be visavi, mabain era la lontana Sicilia (25 000 km2) e cun ella la Puglia, Basilicata e Calabria. Igl ha entschavì cun dus aventuriers genials, Robert Guiscard (ca. 1015–1085) e Roger (1031–1101), figls dal signur da Hauteville en Normandia bassa (oz Hauteville-la-Guichard). Dante Alighieri (1265–1321) ha tschentà l’emprim en il parvis («Paradiso», 18, 48). Vairamain «ha Robert Guiscard entschavì sco in brigant senza conscienza» (p. 127). 1059 l’ha il papa savoiard Clau II (Gérard de Bourgogne, † 1061) numnà «duca ‘da Puglia, Calabria ed en l’avegnir, cun l’agid da Dieu e s. Pieder, da Sicilia’ (…). Sco vasals dal papa han ils delinquents sa transfurmads en bainfatturs. I han fatg regals a baselgias e claustras nua ch’ins urava per lur olmas. I han era fundà abazias novas cun paders normans» (3). En Sicilia regivan ils Arabs, ma la mesadad da la populaziun era grecca ortodoxa. Robert ha stuì surlaschar la conquista da l’insla (1061–1091) per la pli gronda part a ses frar Roger ch’è vegnì cont da Sicilia. «Da l’entschatta ennà han ils Normans pratitgà ina politica da cooperaziun e convivenza cun ils musulmans, (…) als garantind la libertad da domicil, religiusa e spiertala (…). Ma Roger, per imitar quai che retg Guglielm aveva fatg en l’Engalterra, ha entschavì a spussar la Baselgia ortodoxa da Sicilia, (…) clamond uvestgs da l’Occident en posiziuns dominantas (…). A medem temp ha’l introducì il monachissem da l’Occident cun blers benedictins dal continent (…). Bleras midadas ecclesiasticas na provegnivan directamain dals Normans, mabain derivavan da la ferma immigraziun ord Campania, Puglia, Liguria, Toscana e schizunt transalpina» (pp. 149-
150); Adelina († 1118), dunna da cont Roger I e mamma da ses figl e successur Roger II (1095–1154), derivava da la zona da cunfin tranter Piemunt e Liguria. 

Convivenza etnica
Roger II «è creschì si cun magisters privats grecs ed arabs en in ambient cosmopolit e poliglot» (p. 152). El ha annectà las parts da la Peninsla taliana conquistadas da ses barba Robert Guiscard, fin e cun Napoli. «Da Nadal 1130 è’l vegnì curunà emprim retg da Sicilia en il dom da Palermo (…). El ha stgaffì in servetsch da stadi senza precedent en l’Europa, tenor models normans, grecs ed arabs (…). En sia tresoraria e sia zecca lavuravan cunzunt Arabs controllads da Grecs. Bleras munaidas battidas sin incumbensa normanna purtavan la veglia inscripziun araba, schizunt cun in cuntegn islamic; savens agiunschev’ins ina crusch u l’inscripziun grecca ‘Cristus retg da l’univers’. Il pled talian [e rumantsch, G. S.-C.] ‘zecca’ han ins prendì lezza giada directamain da l’arab. Era la part principala da l’armada era araba, entant che Grecs predominavan en la marina da guerra. Il schefcumandant da la flotta purtava in titel arab: ‘Emir dals emirs’, dalonder noss ‘admiral’; el era plinavant chau da la regenza e dependeva be dal retg» (pp. 153–154). Ils retgs da Sicilia promovevan traducziuns latinas d’ovras arabas e greccas sco quellas dal filosof Aristoteles (quart tschientaner a. Cr.). Roger ha clamà «Lumbards», q.v.d. purs da la patria da sia mamma; anc oz datti vitgs da tschantscha piemuntaisa u lumbarda en la mesadad ost da l’insla. «El ha pruvà da preservar ils elements grecs ed arabs da la cultura sper ils latins che sa rinforzavan adina dapli. Dentant èn ils Grecs ed Arabs vegnids plaun a plaun minoritads tuttafatg dependentas da la protecziun roiala. Lur culturas èn daventadas adina pli povras, cunzunt pervi da l’unifurmaziun duraivla tras la Baselgia catolica che ha mess ina rait d’uvestgieus e claustras sin l’entir pajais» (4).

Il spiert che liberescha
La dominaziun normanna è stada decisiva per render talianas e catolicas la Sicilia e parts da la Calabria, Basilicata e Puglia. La tradiziun teologica grecca metta dapli pais sin il Spiert sontg che la latina. Gist en Calabria, regiun grecca ed ortodoxa fin a Robert Guiscard, ha l’avat mistic Gioacchino da Celico u da Fiore († 1202) annunzià «in temp dal Spiert sontg, (…) indispensabel per che l’istorgia restia averta a la novitad e ch’ils umans possian viver vinavant en speranza e libertad» (5). Dante («Paradiso», 12, 140–141) percurscheva in «spirito profetico» en «il calavrese abate». Lez sistem teologic latin sin fundament grec pon ins cumparegliar cun ils doms e palazis grondius bajegiads da Roger II e ses successurs normans tenor models arabs, grecs e transalpins, per exempel en la «Cappella Palatina» dal «Palazzo dei Normanni» a Palermo: «Amez las sculpturas en lain dal tschiel sura siglian enturn (…) bellas mattas veladas, giugaders da schah cun turbans, damas sin elefants, guerriers sin chavals, umans ord ditgas persianas u indas» (pp. 175–176). Tals monuments stilisticamain maschadads èn iertas dal passà, ma l’idea dal spiert liberatur tenor l’avat Gioacchino viva anc adina.

1) Trevor Rowles, Die Normannen. Essen (Magnus, ISBN 3-88400-017-.9) 2003.
2) Centre Guillaume-le-Conquérant, tel. 0033 2 31 51 25 50. Infurmaziuns: Bayeux Tourisme, Pont St-Jean, BP 343, F-14403 Bayeux. Telefon 0033 2 31 51 28 28. www.bayeuxtourism.com. Ils maletgs dal retgam èn reproducids e commentads en: David M. Wilson, Der Teppich von Bayeux. Cologna (Parkland, ISBN 3-89340-040-0) 2003.
3) Hubert Houben, Roger II. von Sizilien, Darmstadt (Wissenschaftliche Buchgesellschaft) 1997, pp. 11–12.
4) Hubert Houben (sco nota 3), p. 183.
5) Joseph Doré en: Dictionnaire de la théologie chrétienne, Paris (Encyclopædia Universalis et Albin Michel, ISBN 2-226-10091-1) 1998, p. 720, art. «Saint-Esprit».