Per culturas sut squitsch
Cumbat electoral european

Da Guiu Sobiela-Caanitz
 
Dumengia, ils 13 da zercladur elegian ils pievels da 25 stadis lur represchentanza en il Parlament european (PE) da Strassburg. Ir a l’urna dastga mintga uman maioren cun dretgs civils e domicil en in dals pajais commembers. Ma per blers è il PE l’organ legislativ d’in’uniun da stadis che na renconuscha betg lur verva e cultura. 
Tals linguatgs indigens da l’Uniun europeana (UE) che las instituziuns da questa ignoreschan, èn il basc, catalan, «galego» (en la Spagna dal nordvest) ed occitan u lingua d’«oc» (cunzunt en la Frantscha dal sid). En Spagna ha l’elecziun dals deputads, ils 14 da mars, confermà la forza da la schientscha basca, catalana e galega. Gia 1933, durant la Republica spagnola han represchentants da tuts trais pievels fundà l’allianza politica «Galeusca» per defender ensemen ils dretgs da lur regiuns en fatscha al stadi. En avrigl 2004, gist suenter la furmaziun da la regenza manada da José Luís Rodríguez Zapatero, han la «Convergenza ed uniun» catalana (10 deputads), la Partida naziunala basca (PNB, 7 deputads) ed il Bloc naziunal galego (2 deputads) elavurà e firmà in patg d’allianza per in’acziun cuminaivla sin stgalim spagnol ed european. Relevanta è cunzunt la PNB che maina il Cussegl guvernativ da l’Euskadi (il Pajais basc da Spagna senza la Navarra). La gasetta ga-lega «A Nosa Terra» (Vigo) ha deditgà la 
p. 3 da ses numer dals 29 d’avrigl a «Galeusca». Josu Jon Imaz, parsura da la PNB, ha declerà: «Nus crajain en l’Europa, tranter auters motivs, perquai che la Galiza, Catalugna e l’Euskadi han patì memia bler dals cunfins. Nus als avain vesids sco nattas istoricas che han dividì ils burgais.» 

Paris di «na» a trais vervas 
Il document d’avrigl da «Galeusca» declera: «Nus pretendain il medem tractament per las atgnas vervas da Catalugna, l’Euskadi e Galiza, sco quel ch’ins dat a quellas che vegnan prest uffizialas tar l’UE», pia l’eston, il letton, lituan, maltais, polac, slovac, sloven, tschec ed ungarais. Las trais gruppas da «Galeusca» vulan plinavant «defender ina politica exteriura da segirtad cuminaivla, ina politica da pasch che renunzia explicita-main a la guerra preventiva, sco er il patg da Chioto areguard l’ambient.» En Catalugna deras’ins ussa massivamain in manifest entitulà per catalan: «Sense el català, no és Europa!!» Zapatero ha chapì las quantas ch’igl era. Ils 3 da matg a Dublin, tar ina sentupada da l’UE ha el inoltrà ina proposta da «Statut dals linguatgs spagnols differents dal castilian», pia dal spagnol internaziunal discurrì en plis pajais americans. Las trais vervas en dumonda fissan vegnidas uffizialas en las relaziuns tranter las instituziuns da l’UE ed ils burgais bascs, catalans e «galegos»; plinavant avess l’UE translatà plis documents uffizials en lezs linguatgs, ma talas versiuns n’avessan betg valì sco autenticas. A medem temp ha la Spagna sa declerada pronta da gidar l’UE, linguisticamain e finanzialmain, ad applitgar lez statut. I s’enclegia ch’er ils paucs Bascs e Catalans da Frantscha, sco er ils Catalans da L’Alguer/Alghero en Sardegna, avessan pudì profitar da lezza spierta. Ha Paris temì pretensiuns analogas per il breton e schizunt per las tschantschas da Tahiti ed autras inslas exoticas? En mintga cas ha minister Michel Barnier opponì in veto vehement al postulat da Zapatero. 

Alliads cun ils «verds» 
Dentant pon ils defensurs dals linguatgs indigens profitar da la renovaziun dal PE per far udir lur vusch. In dals circuls electorals franzos dal PE cumpiglia l’entir intschess a sidvest d’ina lingia Bor-deaux-Nîmes, pia era cun sdrimas bascas e catalanas en ed enturn las Pireneas. Ina gronda part dal circul tscherna tradiziunalmain partidas sanestras. Ils «verds» locals han dà la direcziun da lur glista a Gérard Onesta, fin ussa vicepresident dal PE, il qual ha purschì la terza plazza al patriot basc Gorka Torre, in’autra ad in patriot catalan da las Pireneas da l’ost ed in’autra ad in defensur da l’occitan. La gasetta basca «Enbata» (Baiona/Bayonne) reproducescha decleraziuns da Torre en ses numer dals 6 da matg: «Cun la construcziun da l’Europa è ina guerra tranter stadis europeans vegnida nunpussaivla. Per ans opponer a l’egemonia americana, basegnainsa ina Europa politica ferma. La regenza da Washington declera sezza da vulair impedir la construcziun d’ina tala Europa (…). L’UE sto manar ordavant la battaglia encunter la midada da clima, respectond a fund il patg da Chioto, emprim pass vers la sminuziun dal dioxid carbonic en l’atmosfera. Ils dis-chaun [da la stad 2003, G. S.-C.] e las inundaziuns conferman ch’ina tala reducziun drastica fa da basegn (…). Nus duain promover energias alternativas (…) sco quellas dal sulegl, dal biogas, da l’aua e d’autras resursas renovablas» (p. 4). La menziun dal biogas legrass noss nunemblidaivel pader Flurin Maissen OSB (1906–1999), promotur profetic da lezza funtauna d’energia.   

La glista da Savoia 
Ina tala allianza cun ils «verds» na vegniss tuttina betg en dumonda en il circul electoral limitrof a l’ost e nordost da Nîmes, quel da la Frantscha dal sidost (cun la Corsica) nua ch’ins vuscha tradiziunalmain a dretga. La Lia da Savoia (LS) ha mess ensemen ina glista da 26 persunas numnada ALPE («Allianza per la libertad dals pievels da l’Europa»). En ses manifest legiainsa: «Nossa filosofia areguard la libertad dals pievels è il federalissem integral (…). Ils pajais che san promover lur bainstar èn stadis pitschens cun be ina naziun (Danemarc, Irlanda, Pajais bass, Portugal, Slovenia) ubain stadis d’autonomias (…) sco la Germania, la Gronda Bretagna, Spagna e Svizra (…). La Provenza (…) sa sviluppa en dischurden e vegn perquai adina pli trida (…). Cun fermas instituziuns autonomas, sco quellas da Catalugna, pudess ella determinar libramain sia sort e profitar plainamain da sia posiziun sper il Mar mediterran (…). Là flureschan bunamain tuttas inslas [principalas] grazia ad ina suveranitad pli u main gronda. La Malta (340 000 olmas) e Cipra (620 000), stadis suverans, èn commembras novas da l’UE. La Sardegna, Sicilia e las Balearas èn autonomas. La Corsica resta in’excepziun dapi 236 onns da domini franzos (…) e pudess renascher pir sco autonoma u puspè in-dependenta (…). Nizza cun 350 000 olmas meritass da vegnir in stadi urban sco Basilea, Brema, Hamburg u Luxemburg» (www.europe-alpe.org). Il manifest fa lur endament ils tschientaners d’independenza da Savoia, las violaziuns successivas da las stipulaziuns da l’annexiun suenter 1860 e la populaziun da l’entir pajais, 1 milliun olmas, dapli ch’il Luxemburg e la Cipra. 

L’armada tirca sco problem 
La LS derasa ses program cunzunt cun l’internet. Ensemen cun infurmaziuns davart il scrutini dals 13 da zercladur, chatt’ins in document electronic nunspetgà entitulà «Nov buns motivs (…) da refusar l’adesiun tirca a l’UE». Tge connex datti tranter la renovaziun dal PE ed in’adesiun eventuala da Tirchia a l’UE? La resposta chatt’ins en in cudeschet da matg 2004* cumparì en la renumnada seria scientifica franzosa «Que sais-je?»: «2002 ha l’UE spustà sin december 2004 la decisiun davart l’avertura da tractativas davart l’adesiun tirca (…). Ins suttastritga che la Tirchia n’adempleschia betg tuts criteris da commembranza (…). Da chalonda avrigl 2004 ha il PE, cun 211 vuschs encunter 88, pretendì da spustar las tractativas, manegiond che la Tirchia na saja betg pronta malgrà ils progress realisads (…). Ins relevescha adina puspè violaziuns dals dretgs umans» (pp. 98–99). Il coc dal problem è che l’armada tirca violescha da cuntin ina da las normas fundamentalas las pli veglias dal stadi constituziunal. Ils Romans antics, maisters da las formulaziuns curtas e vigurusas, resumavan lezza norma cun ina sentenza da trais pleds latins nua ch’il conjunctiv valeva sco imperativ: «Cedant arma togae», las armas, pia l’armada dal stadi, duain sa suttametter a la toga, pia la vestgadira dal burgais liber, simbol da la pussanza civila. En Tirchia èsi savens sutsura: «Il Cussegl naziunal da segirtad (CNS), cun tschintg uffiziers e tschintg civilists, fixescha l’orientaziun da la politica statala da segirtad. El sa rimna mintga mais; sias directivas èn prioritaras e stattan davanttiers en las tractandas da mintga reuniun da la regenza» (p. 125). 

Ils Curds anc dapli sut squitsch 
La «NZZ» dals 3 da zercladur rapportescha manidlamain davart consequenzas giudizialas 
da lezza predominanza militara. La Tirchia ha gist abolì dretgiras militaras d’excepziun ch’avevan sentenzià dapi 1980 var 10 000 persunas, cunzunt cur-das, «las pliras pervi da propaganda uscheditga separatista (…). L’aboliziun da lezzas dretgiras na mida nagut per quests praschuniers, schebain ch’ins duess atgnamain als liberar ubain als surdar a dretgiras normalas» (p. 9). Tranter els sa chatta Leyla Zana, dunna da l’anteriur president communal curd da Diyarbakir (oz var 550 000 olmas), il qual viva exilià ord pajais. La «NZZ» concluda: «La fermanza permanenta da Zana pudess stimular l’UE da refusar l’avertura da las tractativas d’adesiun bramadas da Tirchia. Commembers dal PE han declerà che l’UE na possia tuttina betg acceptar ina Tirchia cun praschuniers politics (…). Zana admonescha dentant a la reserva. Atras ses advocat ha ella drizzà ora: ‘Jau fiss pli gugent arrestada en ina Tirchia ch’avess entschavì a tractar cun l’UE davart l’adesiun, che libra en ina Tirchia davant la porta sbattida da l’UE’. L’advocat manegia numnadamain ch’i na vegniss en dumonda gnanca refurmas tardivas e struptgadas [sco ussa] sche la Tirchia n’avess nagina vista tar l’UE.» Questa sto pia vegnir ord il dilemma enfin december 2004. Il «na» cler da la LS tschenta la dumonda, examinond quai che pudess succeder en cas da tractativas cun lez stadi da 68 milliuns olmas; il manifest da la LS fa endament: «La Tirchia opprima sia minoritad curda, scumonda il diever dal linguatg curd ed empraschunescha ils represchentants curds (…). Washington para da stuschar la Tirchia en l’UE per spussar la construcziun politica da l’Europa.» Dentant duain ins sa dumandar era tge che pudess succeder sche l’UE refusass da tractar davart l’adesiun. L’opposiziun tudestga e cunzunt la regenza da Baviera postuleschan in partenadi privilegià da l’UE cun la Tirchia empè da l’adesiun. Fiss quai ina soluziun? Qua vala il vegl proverbi franzos: «Gouverner, c’est prévoir.- Guvernar vul dir prevair». 

* Jean-Dominique Giuliani, L’élargissement de l’Europe. Paris (PUF, «Que sais-je?» nr. 3708, ISBN 2 13 054490 8) 2004.