Ina solida bilinguitad per uffants
Cussegls per geniturs d’uffants che creschan si cun duas linguas

Da Claudia Cadruvi, ANR

Dus Talians ch’èn creschids si en Svizra han scrit il cudesch «Mehrsprachige Kinder». Igl è in interessant cudesch – era per famiglias rumantschtudestgas. La pli impurtanta regla per l’educaziun bilingua è: La medema persuna discurra adina la medema lingua cun l’uffant. Ina mamma na dastga betg discurrer rumantsch ed anc tudestg cun ses pop u sia poppa. Quai dat battibugls ch’impedeschan in saun e normal svilup dal linguatg. La mamma duai adina discurrer, sch’ella sa drizza a l’uffant, la medema lingua. Ma cun autras persunas po la mamma senz’auter discurrer auters linguatgs, era sche l’uffant è preschent. Quai na disturba betg. La regla vala era per il bab. Era el sto restar tar sia lingua da communicaziun, sch’igl è in’autra che quella da la mamma. In uffant attribuescha lura mintgamai al bab ina lingua ed a la mamma l’autra. Sin quella moda emprenda l’uffant duas linguas enina. Forsa vegn pli tard anc ina terza vitiers, sch’ils geniturs discurran betg la lingua dal conturn.

Dal Peru e dad Israel
I dat differentas «biografias linguisticas». Quai mussan ils auturs Claudio Nodari e Raffaele De Rosa en «Mehrsprachige Kinder». Els raquintan da famiglias talianas, israelas, peruanas etc. Per in lectur u ina lectura che viva sez en ina situaziun bilingua èn ils raquints excitants. Ins po cumparegliar co che autras famiglias dumognan la situaziun. Ins vesa co che auters promovan l’atgna cultura en in ambient ester. Ins po emprender da sbagls dals auters. A la fin dat il cudesch tips pratics per promover ina solida bilinguitad. Perquai n’èsi gnanc uschè fallà da leger l’emprim ils ultims chapitels. La teoria en ils emprims chapitels è tgunsch chapaivla. 

La lingua emoziunala
«Ponderai gia avant la naschientscha da voss uffant, tge lingua che vus sco bab u mamma lais discurrer cun voss uffant», scrivan ils auturs. Fitg impurtanta saja la lingua emoziunala. Ina persuna na possia betg simplamain discurrer englais u tudestg cun ses uffant, perquai che quai fiss economicamain pli pratic. Ins stoppia resguardar la lingua emoziunala (Beziehungssprache). Englais emprendian ils uffants ozendi tuttina en scola. Ina lingua communabla saja dapli che be in med da communicaziun: «Per regla èsi uschia ch’i s’etablescha en ina relaziun d’amur ina lingua.» Quella na po betg pli – u sulet en cas excepziunals – vegnir barattada ora. Ils Rumantschs pon p. ex. far il test e discurrer ina giada in’ura tudestg cun insatgi ch’els enconuschan uschiglio per rumantsch. Per il solit daventa quai ina situaziun curiusa ed ins na tegna betg ora in’entir’ura. «Tgi che discurra gugent ina lingua, passenta en quella lingua empernaivlas situaziuns ed empernaivlas relaziuns cun auters carstgauns.» Perquai saja la valur emoziunala d’ina lingua in impurtant argument, sch’in bab u ina mamma decidian tge lingua ch’els discurran cun il novnaschì. 

La lingua dal bab
In bab sa fatschenta per il solit pli paucas uras cun l’uffant. Tuttina po il bab dar vinavant sia lingua. Impurtant è ch’il bab nizzegia bain il temp che stat a disposiziun. Sch’el sesa cun ses uffant be avant la televisiun, n’emprenda lez nagut. In bab po dentant leger avant pitschnas istorgias, guardar cudeschs u chantar cun l’uffant. Ma i va era senza cudeschs: Sch’il bab gioga gugent ballape cun ses pitschen u raquinta da sia uffanza, surprendan ils uffants era il linguatg. Impurtant è che tut quai succeda en in’atmosfera empernaivla. Uffants che na san betg la lingua dal bab, sa lamentan savens cura ch’els èn pli vegls. Ina part da lur identitad manca. «Igl è meglier da be chapir la lingua dal bab che da n’avair insumma nagina relaziun cun ella», dian ils auturs. 

Savida passiva
«Na sfurzai mai in uffant da discurrer ina lingua», manegian ils auturs. Sch’in uffant na vul betg discurrer ina lingua, duain ils geniturs tuttina mantegnair il princip «la medema persuna discurra adina la medema lingua». L’uffant chapescha lura ils geniturs, ma el respunda en la segunda lingua, quella da la scola u da l’ambient. Uschia sa sviluppa ina savida passiva. L’uffant po pli tard activar la lingua passiva, sch’el vul. Uffants emblidan era linguas. Quai succeda p. ex. sch’in uffant perda il bab che discurriva in’autra lingua. La lingua na vegn dentant betg stizzada en il tscharvè. La savida sa mantegna e dorma, ma ella n’è betg disponibla. Entras ipnosas pon linguas da l’uffanza vegnir activadas tar persunas creschidas. Quellas persunas discurran dentant «da pop» durant la ipnosa. 

Nodari / De Rosa: «Mehrsprachige Kinder». Chasa editura Haupt. 130 paginas. Pretsch: 29.90 francs. Berna 2003. 

Parallelas e differenzas tar famiglias rumantsch-tudestgas
L’englais vegn adurà. In uffant che discurra englais vegn ozendi admirà. In uffant da l’Armenia che discurra trais linguas – numnadamain russ, armen e georgian – lez na chatta dentant strusch admiraziun, sch’el vegn en Svizra. El sto emprender uschè svelt sco pussaivel la lingua indigena senza ch’ins mussia blera chapientscha per sia situaziun, stà scrit en «Mehrsprachige Kinder». Mintga lingua ha sia reputaziun. Da discurrer cun l’uffant ina lingua d’auta reputaziun è pli simpel che da dar enavant ina lingua da bassa reputaziun. En quest connex pon ins far ponderaziuns pervi dal rumantsch: Pli baud era il rumantsch ina lingua pauc amada. Gist a Cuira discurrivan perquai blers geniturs betg rumantsch cun ils uffants. Oz è quai sa meglierà. Ma la situaziun cun il «image» rumantsch n’è anc adina betg optimala. 

Ils fragliuns
In fenomen ch’ins observa savens en famiglias rumantschas che vivan ordaifer l’intschess rumantsch è: Ils fragliuns vegls discurran bain rumantsch. Ils fragliuns pli giuvens chapeschan be pli la lingua e na discurran betg pli rumantsch. La raschun: Ils fragliuns vegls emprendan la lingua direct dals geniturs. Suenter van els a scoletta ed a scola ed il tudestg daventa pli ferm. Cun ils fragliuns pitschens discurran ils gronds tudestg. Ed ils pitschens imiteschan pli gugent la sora gronda u il frar grond che da surpigliar insatge dals creschids. Sumegliants fenomens descrivan Claudio Nodari e Raffaele De Rosa era tar famiglias talianas.

Stgarsa infrastructura rumantscha
Ils cussegls ch’ils auturs dattan na funcziuneschan tuppamain betg adina tar uffants cun ina bilinguitad rumantscha. Nodari e De Rosa proponan da guardar in film en omaduas linguas cun ils uffants. Ma i na dat gnanca films rumantschs per uffants, nundir films che stessan a disposiziun en tudestg ed anc en rumantsch. Era gieus da computer rumantschs na pon ins betg porscher als uffants che creschan si biling. L’infrastructura rumantscha è stgarsa. I manca cudeschs, cassettas e dc’s per uffants rumantschs. Questa mancanza è sa chapescha era in handicap en l’educaziun bilingua. Ma auters cussegls ch’ils auturs dattan funcziuneschan per cletg era senza infrastructura. I saja p. ex. impurtant dad ir en vacanzas en lieus nua ch’i vegn discurrì l’emprima lingua, pia tar il non e la nona en l’Engiadina u tar il tat e la tatta en Surselva u tar il barba u l’onda en Surmeir. Ins po chantar chanzuns, mussar pitschens versets e far notizias rumantschas sco p. ex. «Sun ida a far cumissiuns, turn a las 17.00. In bitsch, tia mamma». Il cudesch porscha bleras simplas propostas en questa direcziun. 

Expressiuns tecnicas
Il cudesch dovra suandantas expressiuns per differenziar il status u la muntada ch’ina lingua ha per in uffant: 
Emprima lingua (Erstsprache): L’emprima lingua è quella che l’uffant auda dapi da sia naschientscha. In uffant po esser confruntà cun duas emprimas linguas, sch’ils geniturs discurran differentas linguas. Lura emprenda l’uffant duas linguas enina. El è biling.

Segunda lingua (Zweitsprache): La segunda lingua emprenda in uffant suenter ch’el discurra gia l’emprima lingua. La segunda lingua acquista el sin via u en scoletta. Igl è la lingua da ses ambient. Era quai fiss ina uffanza bilingua. 

Lingua estra (Fremdsprache): La lingua estra emprenda ina persuna en scola u durant in curs. Era sch’insatgi emprenda a moda quasi perfetga ina lingua estra, n’è el anc betg biling, sch’el na dovra betg regularmain il linguatg. 

Lingua ferma e lingua flaivla: Ils auturs differenzieschan tranter la lingua ferma e quella pli flaivla. Per il solit è l’emprima lingua la lingua ferma tar uffants pli pitschens. En scola sa sviluppescha la segunda lingua pli fitg e daventa la ferma. Ils auturs da «Mehrsprachige Kinder» fan ina differenza tranter acquistar ed emprender ina lingua. Uffants pitschens «acquistan» ina lingua a moda natirala. Las linguas estras «emprendan» ins sapientiv. Ins exercitescha pleds ed emprova dad interiurisar reglas dal linguatg.