Il grond gieu da schah
Il squitsch chinais en l'Asia centrala 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

La China è l’emprim pajais dal mund areguard la populaziun (strusch 1,3 milliardas olmas) ed il quart areguard la surfatscha (9 572 419 km2) suenter la Russia, il Canada ed ils Stadis unids. La populaziun chinaisa sa concentrescha en l’Orient extrem, cun 22 provinzas, 4 citads ordaifer provinzas (t. a. Schanghai) e 2 intschess cun administraziun speziala. Ma las 5 regiuns autonomas en la retroterra, cun in total da 4313000 km2 e be 96240000 milliuns olmas, porschan relaziuns bler pli difficilas. Là vivan las principalas minoritads etnicas da China; ellas na sa distinguan betg be tras il linguatg, mabain era tras la religiun. En l’Europa enconuschainsa cunzunt ils budists da Tibet, grazia a lur diaspora tar nus ed a lur manader spiritual, il Dalai Lama. Dapi paucs onns s’accorsch’ins dentant dals pievels tircs islamics che vivan en Xinjiang Uigur, la regiun la pli vasta da China cun 1 600 000 km2, strusch ina sisavla part da l’entir pajais e 40 giadas la Svizra, ma gnanca 20 milliuns olmas. Culms tranter ils pli auts dal mund separan il Xinjiang Uigur da stadis limitrofs a vest; a l’ost perencunter è la regiun averta vers l’Orient extrem. 

Ina veglia lingua culturala 
Ils Uigurs èn il pievel indigen principal (7,2 milliuns olmas) da la regiun autonoma che porta lur num. A nordvest, en il Casachistan limitrof, vivan anc 300 000 Uigurs. «Il linguatg uigur è uffizial en Xinjiang Uigur; la segunda verva uffiziala è la chinaisa. La vita publica è bilingua; l’emprim vegn l’uigur, lur il chinais. En la publicitad stat l’uigur, cun scrittira araba, avant il chinais, ma quest dominescha en l'administraziun interiura. I dat scolas uiguras nua ch’ins instruescha per uigur ed il chinais è rom d’instrucziun. Ins disa ils uffants uigurs gia en scolina al chinais sco segund linguatg. En las scolas chinaisas perencunter instruesch’ins mo per chinais (…). L’entira terminologia religiusa e la part principala dal vocabulari cultural uigur derivan da l’arab (var 33%) e dal persian (var 7%) (…). L’uigur, verva da la famiglia tirca, (…) è ina veglia lingua culturala, documentada dapi l’entschatta da l’otgavel tschientaner» (1). 

Immigrants stgatschan ils indigens 
In dals magazins europeans principals, «The Economist», edì en Gronda Bretagna e stampà a Zofingen/AG, ha gist publitgà ina reportascha ordvart significativa davart quai ch’ins numnava, anc en ils onns quaranta, il «Tirchestan oriental» (2), e cunzunt la citad da Caschgar, al pe dals culms che limiteschan il pajais encunter sidvest. «La citad veglia sumeglia adina dapli a Schanghai (…). Uigurs tschentads avant lur chasas da quadrels da glitta guardan ils lavurers chinais da construcziun che chavan foss enorms avant las portas per pinar lur destrucziun. Firmas chinaisas demoleschan chasas tradiziunalas sper la moschea; ils Uigurs planschan che tschels na pajan nagut che sumegliass ad in’indemnisaziun onesta. Ins vul bajegiar negozis pumpus ed abitaziuns cuntentaivlas per ils Chinais che vegnan a Caschgar. La regenza dischlochescha Chinais dapi decennis vers il Xinjiang per indeblir l’influenza uigura en la regiun turbulenta; questa è stada independenta durant in curt temp avant 1949 [l’onn da la victoria communista en China, G. S.-C.] (…). La China bajegia ina viafier nova ed in conduct d’ieli vers la part vest da la regiun e subvenziunescha generusamain ils impressaris chinais en lez intschess. Ils Chinais invadan intschess, sco Caschgar, ch’ils Uigurs resguardan sco il center da lur cultura. Tiers vegnan intervenziuns energicas encunter las activitads politicas e religiusas dals Uigurs. Quai ha manà irritaziun en la regiun, nua ch’i sa fa valair ina spustaziun remartgabla. La davosa dumbraziun dal pievel mussa che la populaziun d’etnia chinaisa en Xinjiang augmentia duas giadas pli spert che l’uigura, tant pli che lezzas cifras na resguardan betg quels dieschmillis lavurers chinais che vegnan sin ils plazzals e na bandunan mai pli la regiun (…). Vasts quartiers da Caschgar sid (…) èn plains da firmas en mauns chinais; ins di che bleras survegnian agid da funcziunaris locals cur ch’ellas concurran cun firmas uiguras. Abitaziuns e biros per Chinais naschan dapertut a Caschgar, sin las ruinas da chasas uiguras.» 

L’islamissem progredescha 
Tiers vegn la politica da suppressiun: «Dapi ils 11 da settember 2001 emprova la China d’inventar ina colliaziun tranter gruppas naziunalistas uiguras ed Al Qaida. Ins ha schizunt declerà che var milli Uigurs treneschian cun l'organisaziun d’Osama bin Laden. I constat che singuls Uigurs han cumbattì per il reschim islamist da l’Afganistan; ma ils plis Uigurs sustegnan la nunviolenza [sco ils plis Tibetans, G. S.-C.]; i dat paucas cumprovas da lioms relevants cun Al Qaida (…). Sco terrorist en Xinjiang bullan ils Chinais mintga per-suna cun ‘patratgs separatists’. ‘Amnesty International’ rapportescha la China, cun questa stgisa, haja mess en fermanza dieschmilli umans en la regiun durant ils davos dus onns ed executà blers. Las autoritads da la chapitala han declerà dacurt che questa politica duaja cuzzar in temp indefinì (…). Uigurs rapporteschan ch’i succedia bunamain mintga di collisiuns manidlas tranter Chinais ed Uigurs en las citads dal Xinjiang dal vest. L’instabilitad spaventa investiders esters che fissan pli pronts che societads statalas d’engaschar Uigurs (…). L’islamissem progredescha tranter ils mats uigurs.» 

In destin intschert 
L’artitgel concluda rapportond da l'activitad da la diaspora moderada uigura en l'occident per metter ad ir in moviment en la lingia dal Dalai Lama. Ils fatgs da Xinjiang fan part da quai ch’il politolog american Zbigniew Brzezinski ha numnà «the Great Chess Game», il grond gieu da schah. Ins na sa insumma betg co ch’ils tschintg pajais pli baud sovietics da l’Asia centrala sa sviluppian. Restan els pli u main sut l'avugadia russa, schebain che Putin para in-abel da cuntanscher la pasch cun il pievel tschetschen? Vegnan els adina dapli sut l’influenza dals Stadis unids, sco ch’i para da succeder plaun a plaun en l’Usbechistan? Sa fa valair l’islamissem en l’Asia centrala, sco ch’igl era il cas en l’Afganistan? La China en mintga cas sposta sias figuras encunter vest sin la tavla da schah asiatica; questas figuras èn er ils Chinais da l’Orient extrem che vegnan intimads da far midada en Xinjiang, sper il cunfin cun l’Afganistan e cun trais pajais antruras sovietics. Tar lez «grond gieu» resguard’ins pauc la populaziun indigena e sia veglia cul-tura. 

1) Harald Haarmann, Kleines Lexikon der Sprachen. Segunda ediziun repassada. Minca (C. H. Beck, ISBN 3-406-49423-4) 2002, chavazzin «Uigurisch», pp. 398–399. 
2) The Great Leap west, en: «The Economist», nr. 8390, 28 d’avust 2004, p. 50.