L’Algeria en guerra (1954–1962)
Ins saveva mo pli largiar il pajais

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Chalonda november è la Festa naziunala da l’Algeria. Da Numnasontga 1954, avant gist tschuncanta onns, ha entschavì sia guerra da liberaziun, in dals conflicts colonials ils pli crudaivels dal 20avel tschientaner. 1954 fascheva l’Algeria part da la Frantscha; questa discriminava la gronda maioritad araba e berba da la populaziun algeriana e privilegiava ina minoritad da derivanza cunzunt europeana. 1962 è la guerra vegnida a fin cun l’independenza dal pajais; la minoritad è fugida vers la Frantscha. Domadus pajais pateschan anc adina da consequenzas da lezza guerra. 

Ina minoritad privilegiada 
L’Algeria (2 381 741 km2) cumpiglia cunzunt in grond toc desert da Sahara. Ma la part principala da la populaziun (oz en total 31,3 milliuns olmas) viva en il Nord, da clima mediterran, conquistà da Frantscha en il 19avel tschientaner. La pussanza coloniala ha simplamain abolì las structuras politicas anteriuras, annectond ed administrond sezza il pajais e promovend l'immigraziun europeana. Ils colonists europeans han introducì la vit e la producziun da vin en lez pajais islamist che n’enconuscheva tradiziunalmain betg quella bavronda. Ils gidieus algerians han giavischà ed obtegnì l’egualitad cun ils colonists. Anc oz renconusch’ins blers gidieus franzos da derivanza algeriana grazia a lur schlatta araba cumbinada cun in prenum franzos; in exempel fiss «Jean Chouraqui», nua che la schlatta deriva da l’arab «scharq» che vul dir «orient». 

Il naziunalissem fa progress 
L’emprima guerra mundiala (1914– 1918) ha engrondì la Frantscha cun l’Alsazia-Lorena e l’administraziun da Camerun, Togo, Siria e Libanon. Ma milliuns giuvens Franzos eran morts. Per reconstruir las regiuns ruinadas u devastadas da la guerra (Champagne, Lorena, Picardia euv.) han ins fatg vegnir passa 100 000 Algerians islamics che han lura scuvert ina societad bler pli libra che lur pajais natal. I han era registrà che l’armada franzosa ha duvrà onns da cumbats fin a 1926, cun l’agid da la «Legión» spagnola da colonel Francisco Franco Bahamonde (1892– 1975) per surventscher la revolta dals muntagnards berbs dal Rif en Maroc. Il naziunalissem algerian è naschì en Frantscha, tranter ils immigrads. En l’Algeria dals onns trenta han  sa sviluppadas duas tendenzas. Ina pretendeva l’egualitad cun ils colonists en num da quella che la revoluziun franzosa da 1789 aveva proclamà. L’autra gruppa derasava in motto che na resguardava betg ils Berbs: «L’arab è mes linguatg, l’Algeria mia patria, l’islam mia religiun»; cun la victoria da la sanestra tar las elecziuns franzosas da 1936 ha il manader da quella tendenza islamica declerà: «Jau sun cuntent cun las refurmas empermessas da la regenza (…) e spetg ch’ins introduceschia il dretg da vuschar per tuts, uschè che la cuminanza islamica vegnia simplamain integrada en la gronda famiglia franzosa» (1). 

Senza cumpassiun 
Ma ils Europeans da l’Algeria han impedì las refurmas, cun insultas antisemitas encunter l’emprim minister Léon Blum (1872–1950). 1940–1942 èni stads fidaivels al reschim da Vichy che ha abolì il dretg da burgais dals gidieus. Il giuven Algerian Albert Camus (1913–1960), da derivanza franzosa cristiana, ha sa solidarisà cun quests ed instruì en ina scola giudaica da l'Algeria. 1942 han ils Stadis unids conquistà l’Algeria; 1943 ha general Charles de Gaulle (1890–1970), manader da la Frantscha libra en l’exil, fixà sia chapitala provisorica en l’Algeria. Ils 8 da matg 1945, di da l’armistizi en l'Europa, è prorutta ina revolta naziunalista algeriana. L’armada l’ha supprimida senza misericordia, cun l’agid da «civilists europeans armads ch’astgavan praticamain mazzar mintga Arab, (…) da l’aviaziun militara, che ha bumbardà objectivs civils innocents senza ponderar, e d’in bastiment cruschader da la marina che ha sajettà sin vitgs sper la riva (…). Ils plis istorichers manegian ch’i haja dà var 25 000 morts (…). General Duval («) ha manà lezza suppressiun senza cumpassiun; en ses rapport ha’l scrit (…): ‘Jau s’ha dà la pasch per diesch onns, ma ins n’astga betg sa trumpar. En l’Algeria sto tut sa midar, uschiglio explodeschi puspè’» (2). 

L’arab «linguatg ester» 
Explodì èsi vairamain 1954, nov onns suenter la repressiun; ina surpraisa èsi stà mo per tgi che na saveva u na leva renconuscher la realitad. La Siria ed il Libanon, pajais arabs, eran independents dapi ils onns quaranta. La Frantscha aveva gist pers il Vietnam; il Maroc e la Tunesia gievan vers l'independenza. Tge instrucziun survegnivan ils uffants arabs e berbs da l’Algeria en la scola franzosa? In editur franzos e sia dunna han rapportà 1955 en la segunda ediziun d’in cudesch davart lez pajais: «Scolarisads èn tuts uffants europeans e 19% dals uffants islamics (…). 50% da las classas han dapli che 50 scolars; 50% funcziuneschan a mez temp» (3). Tge plaz faschevan quellas scolas a l’arab, verva canonica da l’islam e lingua materna dals blers Algerians? Ils 8 da mars 1938 ha il successur da Blum sco schef da la regenza franzosa decretà che l’arab saja «in linguatg ester per [l’Algeria]». Ils 5 da mars 1954 han ils inspecturs da las scolas primaras algerianas declerà: «Il dialect arab vala be tant sco in dialect (‘patois’), l’arab classic è ina lingua morta, l’arab modern [uffizial en il Proxim Orient, G. S.-C.] in linguatg ester; nagin na po vegnir rom obligatori da la scola primara» (4). Pia la medema politica da linguatg ch’en l’Alsazia e la Flandra franzosa, nua ch’il linguatg da standard (tudestg u ollandais-flam) vala anc sco ester. 

«Il Franzos il pli illuster» 
Ils setanta attentats naziunalists da Numnasontga 1954 han fatg otg morts. La revolta ha sa derasada svelt. L’armada ha tramess adina dapli truppas en l’Algeria; ils 17 da zercladur 1955 devi passa 100 000 schuldads en l’Algeria, 193 000 da chalonda matg 1956, 381 000 da chalonda october – e quai per «restaurar l’urden en lezs districts franzos», sco ch’ins scheva. Lezza giada «giavischava l’entira giuventetgna [araba e berba] l’independenza ed era persvasa da l’obtegnair insacura. Ella era vegnida cleramain conscienta (…) da far part d’ina cuminanza che n’era betg franzosa» (5). A Paris eran las regenzas memia flaivlas per sfurzar si refurmas radicalas a la minoritad privilegiada. Dentant guettava Charles de Gaulle, veglia vulp, en sia dimora da Colombey-les-Deux-Églises, spetgond ch’il pievel franzos al clomia per restaurar l’urden. Ils 8 da mars 1958 ha il renumà politolog Maurice Duverger scrit en «Le Monde»: «Il return da de Gaulle n’è betg pli ina dumonda da ‘sche’, ma-bain da ‘cura’» (6). En matg han ses partisans organisà in putsch en l’Algeria cun l’agid d’uffiziers franzos. I han clamà: «Vive de Gaulle!», conquistà la Corsica e smanatschà da trametter paracrudaders a Paris per suttametter il parlament e las autoritads naziunalas. Questas han lura supplitgà l’eremit da Colombey, «le plus illustre des Français», da furmar ina regenza nova. Lez ha pia surpiglià la pussanza da chalonda zercladur, senza savair vairamain quai ch’el dueva far areguard l’Algeria. La guerra tschuffa e snuaivla ha pia cuzzà anc quatter onns. 

Xenofobia cunter l’Europa 
Ma il pievel da Frantscha a nord dal Mar mediterran, unfis da l’Algeria, n’era tuttina betg pront da mantegnair il squitsch militar perpeten, basegnaivel per salvar il domini franzos. President de Gaulle ha tschernì da largiar la colonia. Quai era tant pli evident che la Frantscha aveva tranteren renunzià a bunamain tuts ses possess africans. Ella ha pia concedì l’independenza a l'Algeria, malgrà la resistenza e schizunt terrur da la minoritad pli baud privilegiada. Pir lur ha’la fatg endament ses destin european. De Gaulle bramava profeticamain in’Europa independenta da l’America; nus en il 21avel tschientaner enclegiain lezza visiun meglier ch’avant quaranta onns. La fin da la guerra en l’Algeria ha plinavant favurisà ina tscherta renaschientscha da las regiuns franzosas. Grazia al svilup economic han ins savì integrar ils fugitivs da l’Algeria (bunamain in milliun). Igl è dentant restà ina xenofobia franzosa encunter la cuminanza che deriva da l’immigraziun algeriana; quai sa palaisa cun la Front naziunala da Jean-Marie Le Pen. Quest veteran da la guerra en l’Algeria 
ha probablamain fatg part da gruppas che torturavan praschuniers algerians; quai ha confermà la Dretgira d’appellaziun («Cour d’Appel») da Paris ils 6 d’october 2004. 

Vervas ed identitad 
La guerra ha schanegià l’intschess franzos a nord dal Mar mediterran, cun l’excepziun da manifestaziuns sanguinusas e d’attentats (t. a. 1961 encunter de Gaulle). L’Algeria perencunter n’ha betg mo fatg atras ina guerra da liberaziun, mabain er ina guerra civila, damai ch’i deva duas gruppas naziunalistas rivalas e che l’armada franzosa recrutava truppas indigenas d’agid. Il pajais viva oz puspè en ina sort guerra civila, tranter la dictatura militara, la terrur islamista ed ils Berbs conscients da lur cultura e tradiziunalmain secularisads. Il stadi n’ha gnanca schlià endretg la dumonda dal(s) linguatg(s). La regenza ha mitigià l’arabisaziun uffiziala pir 2002, renconuschend finalmain la pli relevanta da las linguas berbas. Ma lezza arabisaziun maladestra n’ha betg resguardà endretg ils dialects; perquai dovra ins anc adina il franzos, schebain ch’el n’è betg uffizial. L’arab è segir ina verva mundiala ed ina lingua da cultura fitg antica e venerabla; dentant sto l’Algeria acceptar che quella dals colonists d’antruras fa oramai part da sia identitad. La pli gronda democrazia dal mund, l’India (passa 1 milliarda olmas), na sa turpegia betg da resguardar la realitad; sper il indu e deschset linguas regiunalas cun dretgs eguals, renconusch’la l’englais sco in da ses linguatgs uffizials ed è schizunt commembra dal Commonwealth.  

1) Cità en: Benjamin Stora, La gangrène et l’oubli. Paris (La Découverte, ISBN 2-7071-2072-3) 1991, p. 127. 
2) Jacques Duquesne, Pour comprendre la guerre d’Algérie. Paris (Perrin, ISBN 2-262-01827-8) 2001, pp. 33–34. 
3) Colette e Francis Jeanson, L’Algérie hors la loi. Segunda ediziun. Paris (Seuil) 1955, p. 167. 
4) Domadus citats en: Colette e Francis Jeanson (sco nota 3), p. 171. 
5) Jacques Duquesne (sco nota 2), p. 215. 
6) Cità en: Alexander Werth, De Gaulle. Terza ediziun. Hardmondsworth (Penguin Books A793) 1969, p. 22.