Far guerra sut Hitler
La via da marschal Rommel vers la resistenza 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Ils 14 d’october 1944, avant pauc pli che sessanta onns ha marschal Erwin Rommel (*1891) fatg suicidi sut squitsch sper sia chasa en Württemberg. Lez scheni da la strategia durant duas guerras mundialas ha pia mess fin sez ad ina cuntradicziun ch’al mudregiava dapi sia campagna en l'Africa 1942. D’ina vart succumbeva quel uffizier senza gronda chapientscha politica adina puspè a la fascinaziun dal «schef» Adolf Hitler (1889–1945). Da l’autra vart ha Rommel encletg che quel, sco schefcumandant da las forzas armadas, manava ina strategia che na correspundeva tuttina betg a las pussaivladads realas da la Germania. 1943 han ins dischlocà il marschal en l’Italia; là ha’l udì cun snuizi ch’ina gruppa da SS haja mazzà passa tschuncanta gidieus sper il Lago Maggiore. Plaun a plaun, en colliaziun cun auters uffiziers, ha’l pinà la fin da la guerra en Frantscha suenter l’invasiun anglosaxona da zercladur 1944. Ma suenter l’attentat adumbatten da fanadur encunter Hitler ha Rommel sa chattà en ina situaziun desperada. L’autur e reschissur Maurice Philip Remy l’ha deditgà ina biografia (*) ed in film documentar per la televisiun tudestga ARD. La biografia gida a chapir il marschal e ses davos pleds a ses adjutant; quest era stà schuldà da Rommel 1917 en in battagliun da muntogna da Württemberg: «Jau n’hai betg fatg part da l’attentat. En mia entira vita hai servì la patria e fatg il meglier. Salidai mes pievel da Württemberg e cunzunt mes chars veterans da las truppas da muntogna» (cità p. 326). Gea, il Württemberg curra sco in fil cotschen tras la biografia dal marschal. Gia sco primtenent dals «Gebirgler» da Württemberg aveva’l gudagnà 1917 sia emprima battaglia en Friul cunter truppas talianas. 

Far per cumond u schanegiar vitas? 
En ils emprims onns da la segunda guerra mundiala ha Rommel dentant sa laschà fascinar da Hitler, il qual l’ha numnà 1941 schefcumandant dal corp tudestg e talian en Libia. La vieuta è vegnida ils 3 da november 1942, cur ch’il «schef» ha cumandà a Rommel da tegnair la dira malgrà la preponderanza memia ferma da las forzas britannicas: «A vossa truppa pudais mussar mo ina via, quella che maina a la victoria u a la mort» (cità p. 128). Ma i deva be ina tactica raschunaivla, quella da sa retrair. «Rommel sa chattava en in grev dilemma. Hitler al cumandava d’iniziar la perdiziun da sia armada, (…) pia la mort da millis dals schuldads ch’ins aveva confidà al marschal. Da l’autra vart aveva lez adina pretais l’obedientscha absoluta da ses subordinads. A la fin è questa ponderaziun stada decisiva; Rommel ha tratg la conclusiun ch’el sez sco marschal stoppia sa suttametter a la voluntad da ses cumandant suprem. Rommel ha ordinà da suspender la retratga ed infurmà il ‘schef’ ch’ins cumbattia vinavant» (p. 129). 

La decisiun la pli greva 
Ma lur è vegnida la ricla activa, quai che la Bibla numna «teschuvà» per ebraic e «metanoja» per grec: «Ils cumandants da las unitads suttamessas a Rommel han udì cun consternaziun da la midada tactica (…). El è chaminà si e giu senza paus, anc ditg suenter il tramunt, en il sablun dal desert avant ses bus da cumond. [Ses schef dal stab] colonel Westphal l’ha observà ed ha tramess (…) maior Elmar Warning a Rommel sco sustegn moral, schend: ‘Faschai uschè bain e cumpagnai il marschal; ussa basegna’l urgentamain insatgi cun sai’. Rommel ha confidà ses patratgs senza reservas a l’uffizier da stab. El na preveseva betg be la fin dal corp da chars armads, mabain era las consequenzas, numnadamain che perder l’Africa dal nord duaja manar logica-main ad in’invasiun da l’Italia. Ma il marschal era anc pli consternà da la sort da sia schuldada. El turnava adina puspè tar la norma d’obedientscha. Finalmain ha’l exclamà: ‘Las vitas umanas han la precedenza!’ Warning na pudeva anc betg sminar quai che Rommel manegiava cun lezs pleds (…). Quel di è stà decisiv per sia vita» (pp. 131–132). Pir il di suenter ha’l tratg las consequenzas: «A las duas suenter mezdi ha’l dà in cumond insolit al ‘Corp african’: ‘As fermai betg senz’auter sin vossa posiziun d’ussa! Nagina unfrenda malnizzaivla!’ (…) El aveva ponderà passa 24 uras suenter la retschavida dal fatal ‘cumond dal schef’ (…). Lur ha’l sa decis sul sulet (…). Quai era bain la decisiun la pli greva da tut quellas ch’el aveva prendì fin lur en sia vita (…). El ha mess la responsabladad per sia schuldada sur l’obedientscha a Hitler» (p. 134). Paucs dis pli tard a Stalingrad ha in collega da Rommel, general Friedrich Paulus (1890–1957) «mess l’obedientscha sur la vita da ses umens» (p. 147) acceptond il cumond da sa laschar entscherclar; perquai «èn morts passa 50 000 schuldads tudestgs (…) e 250 000 ids en praschunia sovietica; be paucs millis èn turnads» (p. 162). 

Derscher il reschim 
En fanadur 1943, suenter la vieuta da retg Victor Emanuel (1869–1947) ha il «schef» tramess Rommel en l’Italia. Là ha quest udì dal mazzament da fugitivs gidieus en settember a Meina sper il Lago Maggiore; sin quai ha’l scumandà severamain a ses figl (15 onns) da s'annunziar tar la SS, autura da tals mal-fatgs. Curt suenter ha il president communal da Stuttgart infurmà il marschal ch’ins haja mazzà indumbrabels gidieus e Polacs en Pologna e l’Ucraina, sco era ch’i dettia ina resistenza encunter Hitler. Plaun a plaun ha Rommel sa persvas ch’ins possia finir la guerra, gia tant sco persa, be derschend il dictatur. Quest ha dischlocà il marschal en november en la Frantscha occupada. Là en avrigl 1944 ha general Hans Speidel (1897–1984), da Württemberg sco Rommel, gudagnà definitivamain ses cumpatriot al patratg da metter fin al reschim. Il success da l’invasiun anglosaxona ils 6 da zercladur en Normandia ha palesà la preponderanza strategica dals alliads. «Il marschal na dubitava pli ch’i saja tschintg avant las dudesch. Ina saira ha’l sa lamentà durant ina spassegiada cun ses confident admiral Ruge (…). Sin in banc, en la glisch chauda dal tramunt, ha’l sa surdà a ses patratgs, confessond che Hitler magnetiseschia segir ses ambient direct. Ruge ha nudà ils pleds da Rommel en ses diari (…): ‘Igl è snuaivel da vesair a s’avischinond l’atgna derutta» (p. 266). 

Avrir la front vest 
Suenter ina davosa visita adumbatten al «schef» ils 26 da zercladur era Rommel tuttafatg persvas «ch’ins stoppia a tut cust fermar la catastrofa. In da ses uffiziers dal stab l’ha entupà quels dis en il guaudet davos il chastè [dal stab da commando sper il cunfin norman, G. S.-C.]. Tenent colonel Anton Staubwasser aveva lavurà tras l’entira notg e leva anc buffar aria frestga; lur ha’l vesì il marschal sin ses banc preferì. Rommel l’ha envidà a prender plazza cun el ed ha entschavì a rasar ora ses patratgs: ‘La Germania ha pers la guerra. Hitler sto renconuscher questa realitad inevitabla… Per el è ussa rivada l’ura da sa retrair. Cun sia politica catastrofala e sia intervenziun da cuntin en il commando militar ha’l manà il pievel tudestg a l’ur da l’abiss. Ussa stuainsa far la pasch. Mintga di ulteriur da guerra chaschuna perditas umanas ch’ins na sa pli giustifitgar, sco era destrucziuns e devastaziuns, ed è perquai in malfatg’» (p. 269). Il 15 da fanadur sin la front ha il marschal entupà Elmar Warning, ses confident da november 1942 en Libia, vegnì tranteren tenent colonel. «Lez ha svidà il puppen: ‘Signur marschal, tge duai vairamain daventar qua?’ Rommel (…): ‘Marschal von Kluge e jau avain tramess in ultimatum a Hitler. Là declerainsa ch’ins na possia betg victorisar militar-main e ch’el duaja prender ina decisiun politica’. Warning n’era betg propi persvas: ‘Tge succeda sch’el refusescha?’ Rommel ha respundì cun calma perfetga: ‘Lur avra la front vest, perquai ch’i dess mo pli ina decisiun relevanta, numnadamain ch’ils Anglosaxons rivian a Berlin avant ils Russ!’ Il di suenter ha il marschal entschavì a pinar detagls concrets da l’armistizi planisà» (pp. 284– 285). Ses bun num avess segirà l’adesiun da l’armada e facilità ils contacts cun l'occident. 

La repressiun 
Ma ils 17 da fanadur, amez lezzas preparativas ha in bumbardader britannic attatgà l’auto avert da Rommel en Normandia e blessà grevamain il marschal. Quest era pia a l’ospital ils 20, di da l'attentat adumbatten encunter Hitler. Marschal Hans Günter von Kluge (1882–1944), a Paris, na possedeva tuttina betg las qualitads basegnaivlas per profitar da la situaziun e rebellar avertamain. Ina repressiun senza misericordia ha tutgà ils umens da la 
resistenza e lur amis. Kluge ha fatg suicidi en avust. En october ha la polizia politica («Gestapo») scuvert ils lioms da Rommel cun ils conspiraturs. Il «schef» l’ha pia sfurzà da tscherner tranter il suicidi e la dretgira excepziunala. Il marschal ha tschernì l’emprima soluziun per schanegiar sia dunna e lur figl. Entant avanzavan las armadas anglosaxonas en Frantscha. En december è Hitler, encunter mintga speranza, ì en l’offensiva en las Ardennas. Quai ha mo retardà ils progress dals alliads… e pussibilità a l’armada sovietica d’arrivar da matg 1945 sco emprima a Berlin. 

*) Maurice Philip Remy, Mythos Rommel. Minca (Ullstein, ISBN 3-548-60385-8) 2004.