Lunsch u daspera?
Tge lieu per la Tirchia?

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Nua è situada la Tirchia? Avant ina charta da geografia san ins respunder tgunsch a questa dumonda, mussond massas muntagnardas da terra tranter il Mar nair ed il Mar mediterran. Ma ins vegn perplex sch’ins duai dir en tge continent che la Tirchia saja situada. En ils atlas figuresch’la, per la part principala da ses intschess, sco in’agiunta extrema da l’Asia encunter vest. Ma dapi passa tschuncanta onns fa la Tirchia (779 452 km2) part da l’Occident geopolitic; quella giada eri cler ch’ella era situada en l’Europa: «1948 è’la stada in pajais fundatur da l’Organisaziun per la cooperaziun economica en l’Europa. Ils 8 d’avust 1949 èn la Grezia e Tirchia vegnidas commembras dal Cussegl da l’Europa (…). Ils 31 da fanadur 1959 ha la Tirchia inoltrà ina dumonda d’associaziun cun la Cuminanza economica europeana» (1); 1962 è’la vegnida commembra associada. Lezza cuminanza ha sa sviluppada 1993 a l’Uniun europeana (UE); questa ha dà 1999 il status da candidata a la Tirchia ed empermess 2002 da fixar en december 2004 la data da las tractativas d’adesiun. Quai è daventà ils 17 da december, cur ch’ins ha fixà ils 3 d’october 2005. Dentant crescha cuntinuadamain il dumber d’immigrads tircs en Germania (bunamain 2 milliuns), l’Austria (120 000), ils Pajais bass (100 000), Svizra (80 000) euv. Lezza immigraziun e la vista d’ina commembranza tirca en l’UE han stimulà plis auturs da publitgar manuals davart quel pajais. In dals megliers è segir in cudeschet da satg (2) che resguarda ils svilups principals enfin a zercladur 2004. I suonda ina preschentaziun da quest volum.

Da Paulus ad Atatürk
Ina noda natirala remartgabla palaisa che la Tirchia è situada en il mund mediterran. Da las valladas sura da l’Eufrat, per lung da la chadaina nord e sper Istanbul, curra ina sfessa nua che la terra trembla adina puspè. A vest da lezzas valladas eran situadas citads e regiuns anticas da linguatg grec, cun nums che mintga teolog svizzer enconuscha: «Ad Antiochia èn ils giuvnals vegnids numnads per l’emprima giada cristians» (Fatgs dals apostels, 11, 26); Antakya (u Hatay) datti anc adina en la Tirchia dal sid. Daspera, a Tarsus, è naschì quel Saulus che pli tard sco Paulus (+ ca. 60) ha scrit brevs als fidaivels d’Efesus e Colossa, citads oz svanidas en l’intschess da la Tirchia dal sidvest, ed a quels da Galazia che correspunda a la regiun d’Ankara. «Ils 11 da matg 330 ha l’imperatur [roman] inaugurà la citad grecca da Bizantion, sper il Bosporus, sco chapitala nova da l’imperi e l’ha numnada Constantinopolis, tenor ses agen num» (p. 57). 1453 ha il sultan tirc Mehmet (Muhamad, 1432–1481) conquistà la citad ch’è lura vegnida chapitala da ses imperi sco Istanbul. Plaun a plaun ha il linguatg tirc prendì il surmaun. Anc avant tschient onns era l’imperi dal sultan in stadi multinaziunal che tanscheva da l’Arabia a l’Albania e vi en Creta e cumpigliava schizunt la Libia. 1918, suenter l’emprima guerra mundiala ha la regenza imperiala stuì suttascriver in armistizi cun ils victurs e ceder l’Anatolia dal sidvest a la Grezia. Ma 1919 ha il general naziunalist Mustafa Kemal (1881–1938) organisà in’armada da resistenza che ha chatschà enavos 1922 las truppas greccas da l’Anatolia. 1920 ha’l furmà ad Ankara ina regenza naziunalista ch’ils victurs da 1918 han renconuschì ils 24 da fanadur 1923 cun il patg da Losanna. Quest ha obligà ils plis musulmans da Grezia d’emigrar en Tirchia ed ils plis cristians da Tirchia d’emigrar en Grezia. «Ils 29 d’october 1923 ha Mustafa Kemal proclamà la republica. Fin a sia mort è’l restà president da stadi» (p. 83). En quindesch onns ha’l stgaffì la Tirchia moderna sco ina naziun europeana, unitara e seculara. 

Il creatur da la naziun tirca
L’emprim ha Kemal eliminà l’influenza politica da la religiun: «Ina lescha nova ha suttamess tuttas scolas al Ministeri d’educaziun; quest ha serrà immediat las scolas religiusas. Ins ha abolì il Ministeri per las leschas e fundaziuns religiusas, mettend enstagl dad el in’autoritad subalterna. Decisiuns davart il dretg religius dueva oramai prender il parlament; il post statal nov controllava la vita religiusa (…). Questa era pia ina chaussa subordinada che pudeva vegnir privlusa; ins dueva la controllar e schizunt la tschessentar» (p. 88). Lur ha Kemal agì cunter ils Curds dal Sidost. La lescha da scola da 1924 ha introducì il tirc sco linguatg general d’instrucziun. Ils Curds han rebellà adina puspè, ma adumbatten. «Il squitsch sin els creschiva adina. 1930 han tuts funcziunaris curds en las provinzas dal Sidost pers lur posiziun (…). Ins ha exilià l’elita curda en la Tirchia dal vest: (…) 5074 famiglias cun in total da 25 301 umans han ins transferì là; turnar [en Curdistan] hani pudì pir tredesch onns pli tard» (pp. 150–151). Kemal ha europeisà era las furmas da vita sociala: «Ina lescha da november 1925 ha obligà ils umens da renunziar a la chapitscha araba e da purtar il chapè european (…). 1926 han ins introducì il Cudesch svizzer da dretg civil, pia era la monogamia. Anc 1926 han ins scumandà nozzas religiusas; ins ha lura stgaffì uffizis da dretg civil. La dunna ha survegnì pli u main ils medems dretgs che l’um, 1935 quel da vuschar e vegnir elegida. Gia 1928 ha il parlament stritgà la stipulaziun constituziunala: ‘L’islam è la religiun dal stadi’. Ins ha scumandà il diever dals bustabs arabs (…). 1934 han ins introducì nums da famiglia; il parlament ha numnà Kemal ‘Atatürk’, pia ‘Bab dals Tircs’» (pp. 89–90). Noss alfabet sa cunfa bler meglier cun il tirc ch’ils bustabs arabs; quests resguardan cunzunt ils consonants, ma per tirc èn ils vocals gist uschè relevants. Atatürk ha bandischà blers pleds arabs u persians dal linguatg tirc: «Romans [tircs] dals onns trenta ston ins stampar cun notas, per che la giuventetgna als enclegia» (pp. 167–168). Atatürk ha vairamain creà la naziun tirca. Sco blers manaders politics, ha’l pudì surpigliar la pussanza suprema pir grazia ad ina guerra sanguinusa; ma lur ha’l procurà per ina politica exteriura paschaivla. El ha stgaffì in reschim centralist, ma senza dictatura sco lezza giada en l’Uniun sovietica, l’Italia, Germania, Jugoslavia euv. Ses sistem è restà stabel enfin a 1960.

In’armada pussanta
La constituziun nova da 1960, elavurada da giurists da livel european, garantiva las libertads fundamentalas, rinforzava la pussanza dal parlament en fatscha al president e stgaffiva ina dretgira constituziunala. Da l’autra vart ha ina lescha da 1962 palesà las cuntradicziuns da la Tirchia moderna. Ella ha stgaffì in’instituziun che ha sa sviluppada ad ina vaira cuntraregenza ed ha franà la democratisaziun da la societad en ils davos decennis dal 20avel tschientaner. Il «Cussegl naziunal da segirezza» («Milli Güvenlik Konseyi») cumpiglia il president da stadi, l’emprim minister, ils trais schefcumandants da las trais armas ed il schef dal stab general. Dudesch onns pli tard ha la Tirchia duvrà sia armada. La crisa da Cipra, provocada 1974 da la dictatura en Grezia, l’ha stimulada da renunziar a sias retegnientschas da politica exteriura. Ils 5 da fanadur ha la guardia naziunala da l’insla, gidada dals colonels d’Aten, fatg cupitgar la regenza e surpiglià la pussanza. La minoritad tirca è stada l’unfrenda da grevs excess. Ils 20 èn truppas tircas sbartgadas en la riva nord da l’insla. En paucas emnas hani conquistà var 36% da ses intschess, nua ch’ils Tircs dal rest da l’insla han tschertgà refugi, entant ch’ils Grecs da la part occupada èn fugids encunter sid. «Ma Ankara n’ha betg savì segirar ses success militar, ni economicamain ni diplomaticamain. La classa mesauna tirca ha bandunà l’insla vers Londra. Oz en la part occupada consistan bunamain dus terzs da la populaziun d’immigrants da l’Anatolia, funcziunaris da Tirchia e students» (pp. 186–187). L’armada tirca occupa anc adina l’intschess, nua ch’ella garantescha l’existenza d’ina «republica» illegala senza nagina existenza internaziunala; da l’autra vart na renconuscha la Tirchia betg la republica grecca da Cipra, perquai che questa pretenda l’insla entira en virtid dal dretg internaziunal. 

Applitgar las normas fundamentalas
Ma dapi matg 2004 fa la Cipra, vairamain be sia part grecca, part da l’UE. Las discussiuns dals 17 da december cun la Tirchia han pia stuì resguardar era la pretensiun evidenta che lezza renconuschia tuts stadis commembers da l’UE, pia era la Cipra. L’emprim minister tirc Recep Tayyip Erdogan ha empermess a bucca da suttascriver avant l’entschatta da las tractativas d’adesiun in patg d’uniun da duana che valess sco ina renconuschientscha indirecta da Cipra. Decisiv per l’adesiun è dentant che la Tirchia realiseschia refurmas 
essenzialas per s’adattar a las normas fundamentalas da l’UE, «cumbattend vinavant la tortura e rinforzond ils dretgs da las persunas inculpadas, arrestadas e praschunieras. L’UE pretenda ina protecziun meglra dals dretgs umans, independentamain da la derivanza, cardientscha, verva e schlattaina, sco er in schlargiament da la libertad d’opiniun. La Tirchia refusescha anc adina da reveder process annullads da la Dretgira europeana per dretgs umans (DEDU) (…). L’UE crititgescha che la libertad da religiun na saja betg tuttafatg segirada, che cunzunt las minoritads religiusas [cristianas e giudaicas, G. S.-C.] na possian disponer libramain da lur proprietads e ch’ins impedeschia [las baselgias] da scolar spirituals. Crititgà vegn era ch’ins n’haja anc betg segirà ils dretgs culturals da las minoritads linguisticas, cunzunt dals Curds, (…) e ch’ils militars mitschian per gronda part da la controlla politica (…). L’UE pretenda era refurmas da la gistia e crititgescha sia effizienza manglusa, ses diever inconsequent da las leschas, cunzunt areguard ils dretgs umans, e sia ignoranza da la giurisprudenza da la DEDU. A la polizia vegn reproschà il diever da la tortura per sfurzar da discurrer persunas suspectusas » (p. 176). Dentant ha la perspectiva da commembranza stimulà la Tirchia da refurmar bleras leschas ed ordinaziuns, per exempel restrenschend la pussanza dal Cussegl naziunal da segirtad, «ina mesa revoluziun» (p. 178), ed abolind il scumond da duvrar il curd en il radio e la televisiun. Ins ha liberà praschuniers politics curds, cunzunt la populara Leyla Zana. Ma schizunt Erdogan conceda: «Implementation is key» («L’applicaziun è la clav», cità en «The Economist» dals 18 da settember 2004, p. 33). Noss cudeschet punctuescha: «Blers giurists funcziunaris crajan d’esser, ensemen cun ils militars, ils davos defensurs da la republica naziunala seculara (…). Ils funcziunaris han fadia da sa metter en la situaziun d’in stadi da prestaziun empè d’in stadi autoritar. In auter impediment deriva da gruppas aifer la birocrazia, il servetsch secret e l’armada che blocheschan aposta las refurmas» (pp. 181–182). 

Problems economics
Il conclus dals 17 da december 2004 han prendì ils chaus dals 25 commembers da l’UE e da lur regenzas ensemen cun Erdogan. Ma gia dus dis avant, ils 15, a Strassburg ha il Parlament european sa pronunzià cun 407 vuschs encunter 262 e 29 abstenziuns a favur da tractativas d’adesiun cun la Tirchia. Ils parlamentaris austriacs, franzos e tudestgs da vart dretga, cuntraris a l’adesiun, han chaschunà in scrutini, schend che «blers collegas britannics, spagnols, grecs e cipriots (…) veglian vuschar encunter las tractativas, ma na gughegian da sa pronunziar encunter il giavisch da lur regenzas» (3). Ils parlamentaris sanesters e liberals han crititgà il scrutini cun placats individuals nua ch’il pled «gea» steva per englais, spagnol, tudestg u in auter linguatg, ma cunzunt per tirc («evet»). La resoluziun n’agiunscha nagina cundiziun a quellas da l’UE, ma pretenda, senza fixar in termin, che la Tirchia «renconuschia en tutta furma la realitad dal genocid dals Armenians 1915»; enfin ussa na vul Ankara betg renconuscher lez fatg istoric, succedì en ils davos onns da l’Imperi tirc. L’opposiziun da pliras partidas dretgas a la commembranza da Tirchia (70 milliuns olmas) deriva da trais motivs principals. L’economia da la candidata è relativamain pauc sviluppada: 46% dals lavurers èn occupads en l’agricultura, cunter 27% en Bulgaria e 16% en Grezia. La populaziun tirca crescha relativamain svelt: 1,42% en in onn, cunter 0,14% en Grezia ed ina sminuziun annuala da 0,85% en Bulgaria. 31,7% da la populaziun tirca ha perquai pli pauc che 15 onns, cunter 15,1% en Grezia e 15,8% en Bulgaria. Perquai tem’ins ina ferma emigraziun tirca encunter vest. Segir vegn l’UE a fixar in temp da transiziun vaira lung enfin a la circulaziun libra da las persunas. Ma era la populaziun tirca crescha adina pli pauc: «Las femnas che han frequentà la scola populara han en media pli paucs uffants. La scolaziun da las dunnas para decisiva; ella è pli auta en las citads ch’a la champagna, en la Tirchia dal vest ch’en la Tirchia da l’ost (…). Il livel da scolaziun, cunzunt tar las femnas, vegn meglier en las citads; perquai duai l’urbanisaziun creschenta sminuir il dumber da naschientschas» (4).

Co ir enturn cun l’Iran?
Il motiv principal, savens zuppà, dal «na» conservativ ad ina commembranza tirca è ch’ins vul in’UE da tradiziun cristiana – schebain ch’ins ha beneventà lavurers bosniacs, cosovars e cunzunt tircs cur che l’economia als basegnava. La «NZZ» dals 15 da december 
commentescha ironicamain: «L’opposiziun tudestga para da vulair defender l’Europa encunter in assagl tirc e vul salvar l’Occident cristian» (p. 3). In anteriur commember ollandais da la Cumissiun europeana ed in anteriur uvestg austriac han gia manegià ch’ina commembranza tirca fiss ina victoria postuma da quel general Kara Mustafa che n’ha betg savì prender Vienna 1683. I fiss bun da far endament ina data oz pli significativa da l’istorgia tirca, per exempel chalonda mars 2003, cur ch’il parlament ad Ankara ha refusà da far part da la guerra en l’Irac e da lubir a schuldada americana da staziunar en Tirchia per penetrar en il pajais limitrof. Ussa vul ins persvader l’Iran da renunziar ad armas nuclearas. Tge fan president Bush e ses nunstanclentaivel Donald Rumsfeld? La «NZZ» dals 17 da december rapporta da Washington: «Sin maisa resta l’opziun d’attatgas precisas ord l’aria [encunter l’Iran] cun bumbardiers americans u israelians» (p. 7). Cun talas vistas guerrilas duvrass l’Europa la sabientscha dal parlament tirc e sia experientscha da la regiun. Igl è cler ch’il grond pajais tranter il Mar nair ed il Mar mediterran vegn adina pli relevant era per nus. Lunsch u daspera? En noss temp da globalisaziun n’èsi betg grev da respunder. 

1) Udo Steinbach, Die Türkei im 20. Jahrhundert. Bergisch-Gladbach (Lübbe, ISBN3-7857-0828-9) 1996, pp. 224 e 226. 
2) Günter Seufert e Christopher Kubaseck, Die Türkei. Minca (C. H. Beck, ISBN 3-406-51110-4) 2004. 
3) Cità da Rafaële Rivais en: «Le Monde» (Paris), 17 da december 2004, p. 7.
4) Wolf-Dieter Hütteroth e Volker Höhfeld, Türkei. Darmstadt (Wissenschaftliche Buchgesellschaft, ISBN 3-534-13712-4) 2002, pp. 174–175.