Trair a niz nossa ritgezza
Criticas e stimuls ord il Tessin 

Da Guiu Sobiela-Caanitz

En l’entir mund admir’ins la Svizra sco model da convivenza tranter culturas regiunalas. Ma nov onns suenter la revisiun da l’artitgel da linguatgs en la constituziun federala, tschintg onns suenter l’entrada en vigur d’ina nova constituziun che ha schizunt meglierà lez artitgel, viva la Svizra anc adina senza lescha d’applicaziun relativa. «Coscienza Svizzera»*, gruppa civica da studi ed infurmaziun, ha instradà discussiuns publicas en Tessin e Mesolcina davart la convivenza da las linguas e cunzunt la posiziun dal ta-lian en Svizra. En dumonda vegniss in’iniziativa federala a favur d’ina plurilinguitad pli effectiva. 

Per ina lescha federala da linguas 
I n’è betg simpel da translatar il pled talian «coscienza». El po signifitgar «schientscha» («perdere la coscienza», «presa di coscienza») u «conscienza» («caso di coscienza», «coscienza netta», «ascoltare la voce della coscienza»). «Coscienza Svizzera» («CS») vul l’emprim dasdar la schientscha da l’atgnadad confederala. Ses «manifesto» da december 2004 descriva «in pajais fortunà, lavurus ed envilgiabel, (…) in pitschen paradis nua ch’ins viva e viva in cun l’auter vinavant fitg bain (…). Il project da lescha davart las linguas resultava d’ina cunvegna svizra, (…) ma il cussegl federal l’ha mess tuttenina en in truclet, manegiond da na pudair investir insaquants milliuns per in tema che na para prioritar. I na sa tracta betg da daners, mabain da conscienza. ‘CS’ manegia che la regenza ha fatg in grond sbagl. Uschia manegian per cletg blers, per exempel las chombras federalas che ha dumandà expressivamain il cussegl federal da reponderar sia posiziun (…). ‘CS’ ha decidì d’organisar l’emprim trais sairas da discussiun en la Svizra italofona, suttastritgond cunzunt il linguatg talian ed il model svizzer.» Lezzas discussiuns al podium hai dà a Bellinzona, S. Vittore (Mesolcina) e Ligiaun, cun ils linguists Sandro Bianconi e François Grin, ils cussegliers guvernativs Gabriele Gendotti e Claudio Lardi, il parsura da la Pro Grigioni Italiano Fabrizio Keller, ils cuss. naz. Fulvio Pelli e Chiara Simoneschi Cortesi, il schef dal radio e la televisiun da linguatg talian (RTSI) Remigio Ratti euv. Il Vadais François Grin per exempel (Universitad da Genevra) è stà onns ed onns activ en Schleswig-Holstein, il pajais federativ nordic da Germania cun pliras minoritads linguisticas; Grin punctuescha adina puspè il gudogn economic che resulta da la promoziun da la plurilinguitad e la necessitad da resguardar l’immigraziun sco reserva custaivla da sa-vida linguistica. Sch’ins patratga a la parentella fitg stretga tranter ils linguatgs slavs, discurrids da tschients milliuns umans en Russia ed en l’Europa, ston ins deplorar che la Svizra na tira meglier a niz las linguas maternas dals immigrads da l’anteriura Jugoslavia. 

Vegn in’iniziativa populara? 
Il «manifesto» concluda cun in sboz da disposiziun constituziunala federala che «CS» pudess suttametter a suttascripziuns per in’eventuala iniziativa populara: «En la scola obligatorica duain ins instruir en prioritad ina segunda lingua naziunala. Ins n’astga betg instruir auters linguatgs esters avant questa lingua naziunala. La confederaziun favurisescha e sustegna l’instrucziun en ina terza lingua naziunala. Ella promova la plurilinguitad naziunala, spezialmain tras ils meds da massa ed ils contacts tranter las scolas dals chantuns.» «CS» duai anc decider areguard in’iniziativa en lez senn. Dispitaivla fiss cleramain l’emprima mesadad da quest text. Ella sa drizza encunter quels chantuns alemans, sco Turitg, ch’instrueschan l’englais en la scola populara avant ina segunda lingua naziunala, il pli savens il franzos. Ina ferma objecziun fiss la suveranitad dals chantuns areguard la scola. Ma ils iniziants savessan sa fundar sin arguments pedagogics. Per in uffant germanofon è l’englais bler pli lev ch’il franzos u il talian; perquai fissi pli perdert d’entschaiver cun il linguatg pli grev, tant pli ch’ils chantuns alemans scolariseschan ils uffants pir cun set, pia in onn pli tard ch’ils pajais limitrofs (cun sis). En las scolas romandas emprenda ins gia tudestg avant l’englais; quest è gea pli lev, grazia a ses numerus pleds d’emprest latins e franzos. 

Il «cavaliere» ed ils immigrads 
Il sboz d’iniziativa prevesa er il sustegn a «l’instrucziun en ina terza lingua naziunala». Questa, saja quai en ils chantuns alemans u romands, fiss cunzunt il talian, damai ch’il rumantsch vegniss en dumonda mo en singuls cas. L’Italia ha deplorablamain pers ina gronda part da l’attracziun ch’ella possedeva anc avant ventg onns. «Il bel paese dove il sì suona» n’è betg pli il pajais dals bels autos e dals chalzers elegants, mabain quel dals meds da massa da livel bass; dalonder la popularitad da RTSI en ils intschess talians limitrofs. Pliras regiuns dal Mezzogiorno n’han betg savì sa liberar da la criminalitad organisada. Ils gronds scripturs talians dals temps passads ans muventan anc adina, ma en la vita spiertala d’oz na percorsch’ins nagina sbrinzla creativa. Il chau da la regenza taliana ha manegià che Mussolini n’haja mai mazzà nagin; quai simbolisescha la mancanza bunamain totala d’ina reflexiun critica davart ils agens mitus naziunalists dal 19avel e dal 20avel tschientaner. Ma en Svizra vivan anc adina ils fritgs dals strapatschs d’umils lavurers talians, vegnids cun valischs da chartun, che han contribuì a stgaffir ils fundaments da nossa prosperitad, dals tunnels dal Gottard al mir da fermada da Mattmark, senza emblidar la Viafier retica e nundumbraivels bajetgs da tutta sort. «Ins ha clamà bratscha, ma vegnids èn carstgauns» (Max Frisch). Ils immigrads dals onns tschuncanta e sessanta, era sch’els èn morts, vivan anc adina en las ovras ch’i han gidà a bajegiar ed en lur descendents che han iertà lur schlattas. Quellas rotschas da lavurers, occupads cun lavurs pesantas e necessarias, giustifitgeschan noss interess per l’Italia dals conumans, bler dapli che «cavalieri» e «mafiosi» ch’ins ha forsa emblidà suenter paucs onns. 

* Parsura: Fabrizio Fazioli, RTSI, 6903 Ligiaun. Posta electronica: Fabrizio.Fazioli@rtsi.ch