Il Balcan ans pertutga
Fastizs dals conflicts er en Svizra 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

A la fin da 2003 dumbrava la Svizra strusch 200 000 burgais da Serbia-Montenegro, cunzunt Cosovars. Tiers vegnan burgais da l’Albania, la Bosnia-Erzegovina e Macedonia. A Turitg vivan uschè blers cristians ortodoxs da lingua serba che la «NZZ» ha tractà manidlamain las dispitas aifer lur cumin-baselgia en connex cun lur uvestg. Ins n’astga tuttina betg metter en dubi che nus essan pertutgads da quai che succeda en lezs pajais. Il linguatg diplomatic dals davos onns ha creà in’expressiun nova per l’intschess relativ, anc schlargià cun la Croazia limitrofa; quest conglomerat numn’ins «il Balcan dal vest». Lezs pajais, danor l’Albania, faschevan part dal stadi proclamà 1918 sco «reginam dals Serbs, Croats e Slovens», rebattegià «Jugoslavia» 1929, partì 1941, restaurà 1945 e partì puspè 1991. Lur svilup han retardà las guerras crudaivlas ch’als ha tutgads pervi da questa segunda partiziun. La revista trimestriala dal Departament federal d’affars exteriurs (DFAE) deditgescha ses segund numer da 2005 a quels pajais dal punct da vista svizzer. La resumaziun suandanta sa basa sin l’ediziun taliana*. 

Ni guerra ni pasch 
L’editorial da schefredactura Silvia Müller (p. 3) entschaiva e concluda cun duas definiziuns da la pasch tenor il filosof ollandais Baruch de Spinoza (1632 – 1677). Il citat introductiv tuna: «Pasch na vul betg dir absenza da guerra». La pasch n’è betg turnada en il Balcan dal vest suenter ils armistizis: «Dunnas, umens ed uffants èn traumatisads; blers vivan en paupradad». La conclusiun da Spinoza tuna: «La pasch è ina virtid, ina tenuta spiertala, ina tendenza a far il bain, a promover fidanza e giustia». Lura descrivan dus collavuraturs dal DFAE la situaziun en il Balcan dal vest, «regiun prioritara da nossa politica exteriura» (p. 8) dapi l’entschatta da las guerras 1991 : «Ins ha stabilisà e reconstruì ils pajais ruinads da la guerra. Plaun a plaun avanzan la democrazia ed ils princips dal stadi da dretg. Tuts pajais da la regiun sa volvan vers l’UE (...). Ma avant l’adesiun stoni schliar blers problems, numnadamain la flaivlezza da l’economia, la gronda proporziun da dischoccupads, il return dals fugitivs e la tenuta areguard ils criminals da guerra» (p. 8). Ils auturs han scrit il paragraf davart la Croazia (4,5 milliuns olmas) avant la suspensiun da las tractativas d’adesiun prevesidas; l’UE ha stuì prender questa mesira energica perquai che raits naziunalistas croatas impedeschan la collavuraziun cun il Tribunal penal internaziunal per l’anteriura Jugoslavia. Anc mender statti en Bosnia-Erzegovina (4,2 milliuns olmas) «adina dividida en duas parts definidas tenor las etnias (...). Quai ha pussibilità da metter fin a la guerra, ma la realisaziun da las refurmas progredescha cun stenta e fadia, cunzunt perquai che la vita politica è dominada da gruppas naziunalistas ord las differentas etnias. La cuminanza internaziunala sto decider cun decrets che chaschunan grevas crisas politicas. En 2005 duain ils dus stadis regiunals surdar cumpetenzas al stadi central; plinavant duain ins elavurar ina cunvegna (...) d’associaziun cun l’UE» (p. 8). La Macedonia (2 milliuns olmas) «ha fatg gronds progress sin la via vers l’UE ed ina distribuziun da pussanza tranter las cuminanzas etnicas; quai succeda darar en il Balcan. Dentant resta la situaziun economica e politica precara, (...) spezialmain perquai ch’igl è grev da vegnir perina davart la realisaziun concreta da la decentralisaziun» (p. 8). 

Zavrar la Serbia 
Ils problems principals derivan da quai che ha num uffizialmain «Serbia-Montenegro» (en total 8,2 milliuns olmas): «La situaziun politica en Serbia n’è anc betg stabla avunda per far avanzar svelt las refurmas. La partida la pli ferma è dominada dals naziunalists radicals (...). La regenza da Montenegro [sper il Mar adriatic, var 600 000 olmas, G. S.-C.] brama da sa zavrar da Serbia e prova d’impedir l’elecziun d’in parlament dal stadi cuminaivel; forsa vegn schizunt ina votaziun davart l’independenza. Tschintg onns suenter la guerra resta il Cosovo [strusch 2 milliuns olmas, G. S.-C.] formalmain ina ‚provinza‘ da Serbia-Montenegro. Sco protectorat internaziunal giauda’l dentant in’autonomia relativa; sias relaziuns cun la Serbia restan minimalas. Ils rapports tranter [Albanais e Serbs] èn dominads da la tema; mintga cuminanza viva separada en ses agen intschess, ed il dialog para tuttafatg nunpussaivel. Ils plis Albanais pretendan l’independenza, ma questa na san ils plis Serbs da Cosovo betg acceptar. La cuminanza internaziunala (...) ha guntgì ina posiziun omogena davart l’avegnir dal pajais. Dentant na san ins betg pli suspender la retschertga d’ina schliaziun. 2005 duain ins pia instradar discussiuns davart il status internaziunal definitiv da Cosovo (...). Per amur da noss pajais duai il Balcan dal vest vegnir pli stabel, protegì da la guerra, adina dapli schanegià da la criminalitad organisada e da l’exodus massiv da fugitivs, integrà en las structuras europeanas ed atlanticas» (pp. 8-9). Ins duai era far endament ch’ina gronda via navigabla, il Danubi, traversa la Serbia tranter l’Ungaria ed il Balcan da l’ost (Bulgaria e Rumenia) che duess aderir 2007 a l’UE. Da l’autra vart enclegian ins, legend tranter las lingias, che la Serbia ha sa fatga uschè odiada, durant las guerras dals onns novanta, che las regiuns limitrofas vulan la zavrar per segirar lur agen avegnir. 

La diaspora e sia patria oriunda 
I s’enclegia ch’il numer da la revista dal DFAE deditgà al Balcan dal vest resguarda spezialmain quels burgais dals stadis en dumonda che stattan en Svizra. Dus artitgels rapportan davart lezzas gruppas. Walter Müller, correspundent da Radio DRS, punctuescha: «Ils daners da la diaspora servan per bajegiar chasas. En l’intschess albanais da Macedonia, per exempel, han ins erigì vitgs entirs cun ils daners tramess da parents che stattan en Svizra u Germania (...). I na savess surviver nagin pajais balcan senza ils daners da la diaspora; la glieud stuess murir da fom. In Albanais cun ina buna plazza da lavur en l’exteriur man-tegna almain tschintg persunas en ses vitg cun sia paja» (pp. 18-19). Ils emigrads gidan cun daners, ma na turnan pli a viver en patria: «I san fitg bain ch’igl è vaira grev da reussir en in pajais nua che l’administraziun è cumplitgada, la segirtad legala pitschna e la situaziun politica precara. Ins po duvrar ils daners spargnads per avrir ina garascha u ina scrinaria, ma i na tanscha per in’activitad relevanta. Tgi è pront da s’unfrir en Serbia per paucs tschients euros, sch’el sa gudagnar millis sco inschigner en il pajais ester nua ch’el è integrà? (...) Tgi che sa ir davent dal Balcan dal vest parta anc adina» (p. 19). 

Cosovara a Winterthur 
I fascinescha d’udir da singuls destins balcanics en Svizra. La schurnalista Elisabeth Kaestli rapporta da la Cosovara Hava Shala Gerguri a Winterthur. Ses drama ha entschavì cur che sia patria fascheva anc part da la Jugoslavia communista: «La polizia serba l’ha arrestada per-quai ch’ella, sco gimnasiasta da 17, aveva fatg part d’acziuns da protest. Ins l’ha sentenziada a set onns praschun... e relaschada suenter quatter grazia ad ‚Amnesty International‘. Ma la polizia l’ha persequitada vinavant enfin a sia fugia cun ses futur consort. En Svizra è’la arrivada 1991, spussada fisicamain e mentalmain. Per vegnir acceptada sco asilanta, ha’la duvrà trais mais. Ella ha emprendì tudestg ed instruì lingua e cultura materna; plinavant è’la stada traductura, manadra da gruppas da gieus e cussegliadra per il Forum intercultural da Winterthur. Ella punctuescha ‚Jau hai m’integrada grazia als curs da tudestg. Ins sa s’integrar mo restond activ. Jau hai basegnà plis onns per viver plainamain qua (...). Adina hai lavurà per gidar la glieud da Cosovo, per la trametter daners e vestgadira.‘ Suenter la guerra ha’la final-main savì turnar en Cosovo, (...) ma sias aspectativas èn vegnidas trumpadas (...). Uschia ha’la decidì da restar en Svizra (...). En Cosovo ha’la registrà surpraisa ch’ella sa regordia savens da ses amis ed enconuschents en Svizra: ‚Jau sun daventada conscienta da mia rait d’amis en Svizra. Jau chapescha la patria sco in lieu cun persunas che ma stattan datiers (...).‘ Ella è vegnida ina sort liom tranter ils emigrads e la populaziun svizra: ‚Blers geniturs albanais na sa fidan tuttavia betg da sasezs; i èn schenads e temelitgs e stattan da la vart. Lura na datti nagin dialog tranter immigrads ed indigens; quai stgaffescha problems nua che jau ma sent moralmain obligada da gidar. I dat conflicts vehements da generaziuns tranter ils uffants creschids si en Svizra e lur geniturs che defendan lur tradiziuns e savens na san tudestg.‘ Perquai lavura Gerguri senza chalar, dat 
scola [per uffants] e curs da furmaziun per geniturs, fa referats, cusseglia e translatescha per ses cumpatriots» (pp. 20-21). Igl è evident che nossa societad basegna tals umans che construeschan punts tranter duas culturas. 

*Svizzera oltre 2005/2. Adressa: DFAE, Infurmaziun, Chasa federala vest, 3003 Berna