Citad rumena cun president tudestg
Ertavels d’otg tschientaners tranter plis pievels

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

Dapi 2000 è l’anteriur inspectur da scola Klaus-Werner Johannis, burgais rumen da linguatg tudestg, president da la citad da Sibiu (155 000 olmas). Sibiu è situà sper il Piz Moldoveanu (2544 m), punct culminant da las Alps da Transilvania e da l’entira Rumenia. 2004 ha il pievel da Sibiu confermà ses president cun 73 621 vuschs, pia 88,70% da votantas e votants. Sia partida, il Forum tudestg (per rumen «Forumul german»), ha survegnì 28,39% da las vuschs e 16 dals 23 mandats en il Cussegl da citad, 8 femnas ed 8 umens. Tgi che legia manegia forsa che Sibiu haja segir ina ferma minoritad tudestga. Questa dumbra dentant be 2508 olmas, pia gnanca 2% da la populaziun totala. Ma anc avant la segunda guerra mundiala aveva Sibiu ina maioritad tudestga. L’existenza da lezza cuminanza è cumprovada almain dapi 1191, pia dapi passa 800 onns. Ella deriva da la regiun dal flum Mosel (Renania e Luxemburg). Sia istorgia è fascinanta, ma era tragica. 

La Transilvania plurilingua 
La part da Rumenia situada tranter las Carpatas da l’ost (punct culminant 2303 m) e las Alps da Transilvania furma la regiun istorica da Transilvania. Ella fa part da l’Europa mesauna en l’agen senn dal pled, perquai che sia populaziun è tradiziunalmain partida tranter il protestantissem ed il cristianissem oriental u ortodox. Oz prevala cleramain la Baselgia ortodoxa rumena; ma ils luterans tudestgs e cunzunt ils refurmads ungarais dominavan socialmain enfin a l’emprima guerra mundiala, pia sut ils prinzis indigens da Transilvania (enfin a la fin dal 17avel tschientaner) ed aifer l’Ungaria autonoma (1867–1918). En il 18avel tschientaner ha la curt da Vienna favurisà la cuntrarefurma catolica enfin a la mort da Maria Teresa 1780; 1713 han ins restaurà l’uvestgieu medieval d’Alba Iulia, a nordvest da Sibiu. Ma la preschientscha rumena, tudestga ed ungaraisa en Transilvania è bler pli veglia che la refurmaziun. Gia en il 12avel tschientaner è il pajais vegnì a far part dal reginam da l’Ungaria. In document da 1191 numna «Cibinium» (Sibiu) e ses «hospites» tudestgs, cunzunt mastergnants. 1224 ha retg Andrea (+1235) concedì in document da libertad («Andreanum») a Sibiu (per tudestg Hermannstadt), citad principala da la Transilvania dal sid. En il 14avel tschientaner han ins sviluppà las minas d’aur da las Carpatas; l’Ungaria è vegnida l’emprim producent european da metals prezius, perquai numna ella sia munaida anc oz «forint» («flurin»). A Sibiu san ins admirar monuments da lezza giada, per exempel la baselgia luterana, la chasa-cumin (oz museum istoric) e pliras turs. 

Prinzis indigens ed imperaturs viennais 
1526 ha in’armada tirca battì l’Ungaria e mazzà ses retg Ludivic; la part principala dal pajais è lura vegnida sut il domini tirc, ma la Transilvania ha furmà in principadi tributar, basà sin la libertad religiusa e culturala e regì d’in prinzi ungarais da confessiun refurmada. Suenter la deliberaziun da Vienna 1683 han las armadas da l’imperatur Leopold (1640– 1705) stgatschà ils Tircs da l’Ungaria; la Transilvania ha lura sa suttamessa al victur che ha abolì il principadi. Vienna favurisava la Baselgia catolica; ma igl è reussì al guvernatur Samuel von Brukenthal (1721–1803), da Nocrich sper Sibiu, da franar lezza tendenza e promover l’art e la cultura. Era plis monuments dal 18avel tschientaner datti a Sibiu, t. a. il palazi Brukenthal, cun ses museum e sia biblioteca, e pliras baselgias, sco ina refurmada ed in’ortodoxa, erigidas suenter l’edict da toleranza da l’imperatur Gisep II (1741–1790). En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner dumbrava la Transilvania passa 1 milliun olmas, numnadamain 63,5% Rumens, 24,2 Ungarais e 12,3 Tudestgs. Ils pli zagrenders, sco nomads, na savev’ins betg dumbrar. 

Da l’Ungaria a la Rumenia 
1867 ha Francestg Gisep (1830–1916), imperatur d’Austria, partì ses possess tranter l’Austria per propi ed il reginam da l’Ungaria; quest cumpigliava era la Transilvania, Slovachia, il Banat, Burgenland, l’Ucraina subcarpatica euv. La curuna è dentant restada la munaida cuminaivla imperiala e roiala. In’istorgia ungaraisa da Transilvania rapportescha: «Il stadi [ungarais] favurisava las scolas da linguatg ungarais, per proteger la diaspora, ma cunzunt per derasar la lingua tranter quels che na l’enconuschevan (…). La rait da scolas tudestgas en Transilvania ha sa sviluppada a moda exemplarica, sch’ins la cumpareglia cun il rest da l’intschess carpatic e schizunt da l’Europa (…). 1907 ha la corporaziun tudestga da Transilvania vendì guauds e savì perquai stgaffir ina fundaziun nova da 19 milliuns curunas che, ensemen cun las subvenziuns dal stadi, ha tanschì per la reconstrucziun basegnaivla dals gimnasis, nua ch’ils plis magisters avevan acquistà lur diplom en Germania (…). Mintga vischnanca tudestga da Transilvania aveva ina scola (…). Grazia al livel aut dals gimnasis tudestgs (…) era la quarta part da lur scolars da linguatg rumen u ungarais» (1). L’Ungaria naziunalista promoveva l’assimilaziun da sias minoritads etnicas che furmavan pli u main la mesadad da la populaziun. Suenter la disfatga da 1918 ha ses davos retg Carl (1887–1922) s’exilià, t. a. en la claustra da Mustér. Ad Alba Iulia ha «l’Assamblea naziunala da tuts Rumens da Transilvania, Banat ed Ungaria (…) decidì d’unir cun la Rumenia quests Rumens e tuts intschess nua ch’i vivan (…). L’assamblea proclamescha (…) la plaina libertad naziunala da tuts pievels [pertutgads]. Per mintga pievel duain l’instrucziun, l’administraziun e la giurisprudenza daventar en ses agen linguatg, tras umans ord ses ravugl» (2). In decret dal retg da Rumenia ha confermà las decisiuns d’Alba Iulia. 1919, a Medias sper Sibiu, ha il Cussegl naziunal dals Tudestgs da Transilvania declerà la reuniun da sia cuminanza a la Rumenia. Ma questa ha sa dà 1923 ina constituziun unitara che na resguardava betg las empermischuns d’Alba Iulia. 

D’in totalitarissem ad in auter 
1930 vivevan 633 000 Tudestgs en l'intschess actual da Rumenia. Cun la segunda guerra mundiala è la cuminanza tudestga da Transilvania vegnì in object da la politica europeana. Blers han cartì la propaganda dals nazis, sperond ch’i meglierain la situaziun da tuts Tudestgs. Ils cudeschs da las scolas tudestgas en Transilvania e Banat cuntegnevan las quatter strofas dal «Horst-Wessel-Lied», chanzun da cumbat dals battagliuns brins. La «Deutsche Jugend» era organisada tenor il model da la «Hitler-Jugend». 1940–1944 è la Rumenia stada ina dictatura vasalla da Germania, sut il «conducator» Ion Antonescu (1882– 1946) che ha declerà 1941 la guerra a l’Uniun sovietica (US). Var 70 000 Tudestgs da Rumenia han servì 1942 – 1945 en las armadas da Germania. 1944 ha retg Mitgel (*1921) fatg endament che ses collega talian Victor Emanuel (1869–1947) haja arrestà il «duce» 1943. Mitgel ha pia arrestà Antonescu e suttascrit in armistizi. «En schaner 1945 han ins deportà var 75 000 Tudestgs da Rumenia (…) en l’US, (…) nua ch’ins als ha duvrads per reconstruir quai che las truppas tudestgas avevan destruì. I han lavurà en minas da cotgla e ferreras, en la construcziun e l’agricultura (…). Ils plis han astgà turnar pir 1949 en Rumenia. En ils champs da lavur èn var 15% dals deportads morts pervi da fom (…), malsognas e direzza da las cundiziuns da lavur (…). 1954 vivevan mo pli 384 000 Tudestgs en Rumenia» (3). Dentant ha l’US sfurzà si il communissem al pajais; 1947 ha Mitgel stuì dar giu. Ils Tudestgs da Transilvania e Banat han patì dapli dal reschim che tschels Rumens. Enfin als onns 1950 èn els vegnids discriminads sco Tudestgs; davent da 1960 è il reschim vegnì adina pli naziunalist ed ha promovì l’assimilaziun da tuttas minoritads. Enfin a 1989 han quasi 250 000 Tudestgs savì emigrar en la Germania dal vest. Davent da 1983 stueva questa pajar al dictatur ina premia da DM 7800 per mintga migrant; tiers vegnivan las bunamauns als funcziunaris rumens. 

Levon ecumenic sur ils cunfins 
Il communissem ha ruinà ils fundaments socials da las cuminanzas tudestgas. Suenter la revoluziun democratica da december 1989 è creschida l'emigraziun ord Banat e Transilvania vers la Germania: 111 000 en 1990, 32 000 en 1991, 16 000 en 1992. 2002 vivevan mo pli 60 000 Tudestgs en Rumenia (22 milliuns olmas). Scolas tudestgas datti anc adina, cunzunt 
en citads da Transilvania e Banat, ma tgi che las frequenta è per regla d’auter linguatg e vul meglierar sias vistas professiunalas ed emprender d’enconuscher la cultura tudestga. Ils avdants d’ina citad sco Sibiu san che Tudestgs l’han fundada e respectan tant pli lur etica da lavur. Per las elecziuns da 2004 ha «Forumul german» fatg propaganda per Johannis e sia squadra cun il maletg d’in’ura ed in motto ch’ins po translatar sco suonda: «Per che la lavur giaja sco in’ura». Il pievel ha elegì ina minoritad fitg pitschna gist perquai ch’el l’enconuscheva sco seriusa e senza said da pussanza. Duas ulteriuras vischnancas dal district han elegì in president tudestgs. Ina pitga culturala da Sibiu è il lieu da dieta purschì da l’Academia evangelica da Transilvania (4), erigida en il quartier periferic da Tumisor (per tudestg Neppendorf) grazia a l’engaschi da protestants tudestgs da Transilvania emigrads en Germania. Il manader da l’academia, il plevon bavarais Jürgen Henkel, ha deditgà sia dissertaziun al teolog ortodox da Transilvania Dumitru Staniloae (1903–1993). El organisescha scuntradas ecumenicas cun tschellas Baselgias dal pajais. Dals 10 als 12 da schaner 2005, per exempel, ha l’academia rimnà teologs ortodoxs e catolics rumens, sindicalists rumens ed experts da Germania ed Austria per discutar ils grevs problems socials dal pajais en connex cun sia adesiun imminenta a l’Uniun europeana. La decleraziun cuminaivla finala pretenda resguard per lezzas dumondas: «La globalisaziun da l’economia n’astga betg chaschunar ina reducziun da las prestaziuns socialas ed in impovriment da l’Europa (…). La ductrina sociala cristiana ed il moviment da lavurants han en mira la solidaritad e giustia sociala sco valurs fundamentalas (…). La mesira da l’acziun sto adina esser la dignitad umana». 2007 duai Sibiu, la veglia Hermannstadt, esser ina da las duas chapitalas culturalas da l’Europa. Ses spiert avert duai ans stimular da promover adi-na dapli l’unitad en la diversitad. 

1) Zoltán Szász en: Béla Köpeczi (ed.), Histoire de la Transylvanie. Budapest (Akadémiai Kiadó, ISBN963 05 5901 3) 1992, pp. 554–555. 
2) Cità en: Hannelore Baier, Martin Bottesch e Dieter Nowak, Geschichte und Traditionen der deutschen Minderheit in Rumänien. Lehrbuch für die 6. und 7. Klasse der Schulen mit deutscher Unterrichtssprache. RO-551002 Medias/Sibiu (Central, ISBN 973-85183-9-3) 2004, p. 85. Adressa electronica: zfl@isjsibiu.ro 
3) Hannelore Baier (sco nota 2), pp. 97–98. 
4) Adressa: Strada Livezii 55, RO-55 00 42 Sibiu. Fax 0040 269 20 64 45. Posta electronica: eas@neppendorf.de