Danunder vegn il Togo?
Ina creaziun africana da Germania 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

«Umens mascrads, munids d’armas da guerra, han ars giu l’Institut Goethe a Lomé, chapitala da Togo (…). Perditgas ocularas rapporteschan ch’ils agressurs hajan l’emprim sajettà sin il bajetg e l’hajan lur assaglì ed incendià. I han devastà la biblioteca cun salvas da buis e sfratgà tuts computers (…). Lez assagl correspunda a la davosa attatga verbala dal nov minister da l’interiur da Togo encunter la Germania. Gievgia saira ha’l inculpà lezza d’avair prendì partida per l’opposiziun en Togo.» Uschia la «Frankfurter Allgemeine» («FAZ») dals 30 d’avrigl 2005 sisum en sia emprima pagina. Dapi emnas rapporteschan las medias davart il Togo (strusch 5 milliuns olmas), la mort da ses dictatur e las bregias per segirar sia successiun a ses figl. L’assagl barbar pertutga in institut cultural meritaivel che n’ha nagut da far cun il reschim dal pajais. Ma la Germania en sasezza ha bler da far cun il passà da Togo. Senza ils perscrutaders, missiunaris e diplomats da l’Imperi tudestg na dessi il Togo insumma betg. I vala la paina d’enconuscher lezza istorgia. 

Trais pussanzas colonialas 
Lomé, citad da port, è situada a nord da l'equator, sin la riva atlantica da l’Africa. Ma per chattar il Togo (56 735 km2) sin ina carta geografica da l’Africa, basegn’ins bunamain ina marella. Cun ina lunghezza maximala da 510 km ed ina ladezza maximala da 140 km, ha’l la furma d’ina liongia tatgada vi dal cunfin ost da Ghana (238 537 km2). Mintga stadi atlantic da l’Africa, danor il Maroc e la Liberia, è naschì sco colonia d’in pajais european. A la fin dal 19avel tschientaner han tschintg pussanzas colonialas stabilì ils cunfins da lur possess africans e lura procurà, mintgina per sasezza, d’explorar e conquistar la retroterra correspundenta. La Germania ha survegnì 56 km da riva ed è penetrada en il continent enfin al cunfin da l’intschess franzos (oz republica da Burkina Faso). L’exploratur Gustav Nachtigal (1834– 1885) ha dà 1884 a la colonia il num d’in vitg sper Lomé. Il missiunari protestant Dietrich Westermann († 1954), «in dals pli gronds africanists da tuts temps» (1), ha perscrutà manidlamain la grammatica ed il vocabulari dal linguatg «éwé» u «evhé», il principal en il Togo dal sid, oz uffizial sper il franzos ed ina lingua dal Nord. En l’emprima guerra mundiala han armadas da la coaliziun conquistà tuttas colonias tudestgas en l’Africa. Suenter la conclusiun dal patg da pasch ha la Societad da las naziuns incumbensà ils victurs cun l'administraziun da las anteriuras colonias tudestgas. La Gronda Bretagna ha survegnì ina sdrima limitrofa da la Costa da l’aur, colonia britannica, ed ha surlaschà il rest, pia il Togo d’oz, a la Frantscha sco la pussanza principala en l’Africa dal vest. 1946 han las Naziuns unidas incumbensà ils dus stadis cun l’avugadia da lur parts respectivas da Togo. Dentant ha la Costa da l’aur sa pinada per l’independenza, proclamada 1957 sco restauraziun dal reginam medieval da Ghana. Gia 1956 ha il pievel da la sdrima suttamessa a l’avugadia britannica vuschà la reuniun cun la Costa da l’aur, nua che l’englais dominescha. Il Togo francofon è vegnì independent 1960, ensemen cun las pliras colonias africanas da Frantscha. 

Dictatur dal Nord, opposiziun dal Sid 
«La violenza noda la vita politica da Togo» (2). Gia 1963 ha in putsch destituì ed assassinà l’emprim president da l’independenza. Suenter decennis da dictatura ha «Amnesty International» rapportà per 2003 sco suonda: «Arrestaziuns arbitraras e torturas da critichers ed adversaris dal reschim van vinavant. Quai pertutga er simpatisants da candi-dats da l’opposiziun avant e suenter las elecziuns (…). Praschuniers politics suspectads d’avair gidà l’opposiziun han ins tegnì ditg en fermanza, en varsaquants cas onns a la lunga, senza accusaziun u senza process» (3). Il dictatur Gnassingbé Eyadéma sa pusava sin pievels dal Togo dal nord e sin il president franzos Jacques Chirac. «The Economist» dals 30 d’avrigl 2005 (p. 37) rapportescha: «Il Togo è in dals pajais ils pli pauc democratics en ina da las regiuns las pli pauc democraticas dal mund. En lez pajais pitschen da l’Africa dal vest ha ina nova elecziun maliziusa vilentà la mesadad sid da la populaziun (…). La mort d’Eyadéma, ils 5 da favrer 2005, ha chaschunà ina seria nunditga d’eveniments. Ins ha serrà ils cunfins; quai ha impedì al successur legal (…) da turnar da l’exteriur. L’Assamblea naziunala, fullanada cun commembers da la partida guvernativa, ha midà la constituziun en tutta prescha. Quatter generals da l’armada tutpussanta ha annunzià che Faure Gnassingbé, in dals numerus uffants d’Eyadéma, haja remplazzà ses bab sco chau dal stadi. L’ingion era uschè palais che schizunt l’Uniun africana (UA), uschiglio letargica, e la Cuminanza economica da stadis da l’Africa dal vest (Cesav) han sa sentidas obligadas da protestar. L’UA ha stigmatisà il ‘putsch militar’, la Cesav ha sfurzà si sancziuns. Ils 29 da favrer ha Gnassingbé sa retratg, empermettend in’elecziun libra e loiala aifer sessanta dis, sco che la constituziun prescriva.» 

Intermediar u polarisar? 
Suenter l’elecziun dals 24 d’avrigl ha la cumissiun electorala proclamà la victoria da Gnassingbé cun var 60% da las vuschs. L’opposiziun ha rapportà d’engions electorals; cumbats tranter demonstrants e la polizia han fatg almain 20 morts e 95 blessads. Millis avdants dal Togo dal sid, la part la pli populada dal pajais, èn fugids en ils stadis limitrofs; l’aut cumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs tema in augment considerabel sch’il Togo n’ha betg puspè paus. Il schef da l’Institut Goethe a Lomé ha rapportà da «resentiments evidents encunter ils Tudestgs tar ils aderents dal reschim» («FAZ» dals 30 d’avrigl 2005, p. 1) perquai che la Germania ha adina puspè pruvà d'intermediar. Il cuntrast tranter Nord e Sid devi gia en il Togo tudestg; ussa smanatscha’l da parter il pajais, sco ch’igl è gia succedì en la Costa d’ivur (16,5 milliuns olmas), auter pajais francofon limitrof da Ghana. Gia il genocidi da Ruanda 1994 (passa 500 000 unfrendas) ha mussà che la politica da pussanza franzosa en l’Africa francofona polarisescha ils conflicts zuppads empè d’als padimar. L’amicizia «persunala» tranter president Chirac ed il dictatur barmier da Lomé na saveva insumma betg purtar fritgs megliers. 

1) Robert Cornavin, Le Togo. Paris (Presses Universitaires de France) 1967, p. 65. 
2) Serge Cordellier (ed.), Le dictionnaire historique et géopolitique du 20e siècle. Ediziun da satg. Paris (La Découverte, ISBN 2-70714140-2) 2003, p. 678, chavazzin «Togo». 
3) Amnesty International, Jahresbericht 2004. Frankfurt/Main (Fischer Taschenbuch Verlag, ISBN 3-596-16185-1) 2004, pp. 180–181.