Il rumantsch, ina lingua moribunda? 
Requiem ad ina viventa 

Da Rico Valär*

Dal 1912 ha il linguist talian Carlo Salvioni taxà il rumantsch da muribund. In scienzià tudestg ha prognostitgà dal 1900 cun satisfacziun mo anc paucs onns fin a l’extincziun totala dal rumantsch. Il rumantsch mora dapi tschientaners … L’actuala sessiun dal parlament svizzer en Surselva ha fatg augmentar sur notg spectacularmain (numnadamain da 0 sin 100%) la preschientscha dal rumantsch en la pressa svizra. E sco ch’ins legia è l’activitad principala dal rumantsch (dasper il consumar subvenziuns) anc oz il murir. Ma il fatg che Vus legiais qua in text rumantsch è il meglier mussament ch’i exista silmain anc in ultim moican, u betg?

Il pli normal dal normal
Mo 0.8% da la populaziun svizra e 21 .5% da la populaziun dal Grischun discurran rumantsch (segund la dumbraziun dal 2000), dentant na mida quai betg il fatg che nossa lingua è per nus Rumantschas e Rumantschs il pli normal dal normal, nus la duvrain mintga di a scola, a l’universitad, a la lavur, tranter amis, en sms, per cartas d’amur e per il cedel da las cumpras, nus pudain leger la gasetta e tadlar radio en rumantsch. E sper il rumantsch duvrain nus per tut quai en noss mintgadi era il tudestg, gist uschia il pli normal dal mund. La maioritad dals auters confederads percepeschan il rumantsch dentant sco spiert, gea, sco in fantom na definibel. Ins na sa numnadamain mai sch’i dat insumma anc quella lingua ominusa! Per dar ina descripziun che cuntenta da quest fenomen constattan ins adina puspè che mo cifras e statisticas èn insuffizientas. Il rumantsch è quasi dal tut invisibel e nunudibel ordaifer il Grischun, e perfin en tschertas regiuns turisticas rumantschas n’è el savens betg visibel! Forsa vesa il viagiatur qua u là in slogan sco “Bainvegni” u “Bun appetit”, autramain plitost “Ferienwohnung zu vermieten”, “Parkieren verboten” u “Öffnungszeiten”. Udir auda il turist en il territori rumantsch forsa mintgatant in urchig “Allegra!”, ma discurrì cun el vegn tudestg. E sch’ins auda ina giada rumantsch a Turitg (a Turitg datti almain 3000 Rumantschas e Rumantschs!) sa dumondan ins sche quels suns exotics sajan tircs u portugais. 

Betg in dialect d’”alpöhis” en agonia
Per quels che na san betg rumantsch resta el damai in fantom. I fiss dentant fallà da concluder ch’i sa tractia perquai d’in dialect en agonia discurrì mo pli da trais “alpöhis”. Era sch’ins n’ha anc mai udì insatge ni da la gasetta da giuvens Punts, ni dals dis da litteratura, era sch’ins n’enconuscha betg autras bands rumantschas co ils Furbazs e las Liricas Analas, n’ha mai fufragnà en la Wikipedia rumantscha e n’avess mai pensà ch’i dess curs da rumantsch era giu la Bassa. Tut quai exista! Ch’igl è per nus natiral da discurrer tudestg cun quels da lingua tudestga n’è betg in indizi per la na-vitalitad da noss rumantsch. Sche nus demonstrassan en mintga situaziun nossa appartegnientscha linguistica (quai che n’è p. ex. nagin problem per in Romand) dess quai ina revoluziun ed i fiss in absurd impediment da la communicaziun. Uschia èsi chapibel ch’ins ha evocà repetidamain la dumonda sch’i fetschia insumma senn da sustegnair cudeschs, traducziuns ed emissiuns da radio en rumantsch gia ch’ils Rumantschs sappian gea tuts era tudestg. Dentant è questa dumonda dal tut paradoxa: Nus discurrin tudestg pertge che quai n’è betg evitabel en la vita da mintga di, betg pervia che nus preferissan da discurrer tudestg. Sumegliantamain paradoxa è la dumonda sch’ins possia pretender da persunas che vegnan a star en ils territoris rumantschs ch’ellas emprendian rumantsch. Sa dumandass ins quai sch’ins giess a star a Montreux?
La vitalitad da mintga lingua dependa en prima lingia ch’ella vegnia discurrida en famiglia ed a scola e vivida en la societad dals vitgs (e quai dependa surtut da las Rumantschas e dals Rumantschs!). I na sa dastga betg tractar d’in pazient che vegn be pli mantegnì clinicamain viv grazia a chemia e milli bavriels viaden mintga fora, ma l’attractivitad d’ina lingua dependa era da sia preschientscha en cudeschs, sin portatuns, en las medias, sin l’internet ed a nivel public e statal. Sguaz da subvenziuns?

La Rumantschia n’è betg isolada
Sco Rumantscha u Rumantsch n’èn ins betg limità a territoris davos la glina ed il cultivar ina lingua minoritara n’è betg in indizi per campanilissem bornà. Jau appreziesch che mes studi da litteratura e linguistica rumantscha m’ha avert ils egls per bleras dumondas e reflexiuns areguard la vita en general, che jau sun stà sfurzà da ma confruntar cun concepts e discussiuns che n’han betg da far cun il rumantsch en spezial per finalmain encleger meglier mia lingua ed insatge sco mia identitad. Era sche la lingua e la litteratura rumantscha èn creschidas e s’han sviluppadas en valladas alpinas allontanadas, n’è il mund rumantsch mai stà isolà dals svilups politics, linguistics, filosofics e litterars ch’èn succedids enturn el. E quai n’è il mund rumantsch n’era oz betg. La tentativa da chattar l’equiliber ideal tranter la tgira e la conscienza da l’agen e l’avertura ed integraziun da l’auter n’è betg ina dumonda che concerna mo las Rumantschas ed ils Rumantschs che lessan viver e mantegnair lur lingua.

Spetgai cun las condolenzas!
Quest text na less betg envidar a metter si ils egliers da colur rosa e serrar ils egls a la realitad, dentant vul el envidar a na betg mo leger cifras e statisticas mabain forsa era inqualin bel cudesch en u sur dal rumantsch ed a laschar viver anc in pau ils moicans, era sch’i èn paucs, ed a spetgar cun las brevs da condolaziun enfin ch’il schani è mort per dal bun. Als moicans less jau envidar a ma gidar da betg stuair bittar en pigna mes “egliers”. 

* Rico Valär è creschì si a Zuoz e studegia actualmain a l’universitad da Turitg linguistica cumparativa, litteratura franzosa e litteratura e linguistica rumantscha. Preschent artitgel è cumparì ils 24 da settember 2006 ella NZZ am Sonntag. La NZZ e l’autur èn stads pronts
d’al metter a disposiziun a PUNTS. Grazia fitg!