ARS HELVETICA - in'ovra monumentala

L'ARS HELVETICA è in'ovra monumentala, in regal a la Confederaziun per ses giubileum da 700 onns, in regal che resta e che va en l'istorgia. En dudesch toms da radund 250 paginas vegn mussada, illustrada e declerada la cultura visuala, e l'art da noss pajais, e quai en tut ils quatter linguatgs naziunals.
Tgi che ama la pictura, l'architectura ed ovras artisanalas e vuless savair dapli davart quellas ovras sto avair. Quai nun e in'ovra ch'ins legia sco da leger in roman, mabain in'ovra da consultaziun. Sch'ins va per exempel a Ziràn per mirar ils maletgs renumads da palantschieu, lura san ins leger suenter en I'ARS HELVETICA, tge che quels expriman e sco els èn vegnids creads. II medem va la per la claustra da Müstair ed autras ovras dal chantun Grischun e da la Svizra.

L'ARS HELVETICA è vegnida edida da la Chasa editura Desertina a Mustér. Ella cumpiglia 12 toms cun ritga illustraziun ed in register. L'entira retscha custa 576 francs. Ella po vegnir retratga da la Lia rumantscha, via Plessur 47,7000 Cuira, che dat in rabat spezial per pustaziuns che vegnan inoltradas en il 1992.

Era en rumantsch grischun
In grond regal han ins fatg a la Rumantschia cun regalar ina translaziun cumplessiva da tut ils toms en rumantsch grischun. Finanziada è vegnida l'entira ovra en tut ils linguatgs principalmain da la Pro Helvetia, da l'uffizi federal da la cultura e dals chantuns. La translaziun rumantscha è er vegnida sustegnida da la Quarta Lingua. A questas instituziuns ed al fatg che nus avevan da lez temp gist a disposiziun in linguatg da scrittira communabel avain nus d'engraziar che nossa lingua minoritara à vegnida resguardada uschè generusamain. Cun laschar translatar en rumantsch l'entira ovra han ins animà e necessità ils rumantschs da chattar in linguatg per s'exprimer davart temas sco art, pictura, architectura, fotografia euv., in linguatg che mancava per gronda part.
A la translaziun han collavurà Rita Cathomas-Bearth, Ines Gartmann, Manfred Gross, Dumeng Secchi, Flurin Spescha.
Las persunas che han fatg il lectorat: Anna-Alice Dazzi, Gian Peder Gregori, Manfred Gross, Marlis Menzli.
La translaziun rumantscha ha tschertgà in'atgna via per render chapibel il cuntegn. Translatar pled per pled era nunpussaivel. L'impurtant era da chattar in linguatg ch'ins saveva leger. En parts, nua che quai na para forsa betg reussì, nun èsi però la culpa dal rumantsch grischun. En tals cas ston ins consultar l'original per constatar che tschertas auturas ed auturs nun èn magari vegnids da sa distatgar da lur linguatg scientific. Da l'autra vart stuain nus tegnair en egl che nus nun essan disads d'ans exprimer e da leger davart art e cultura en noss linguatg. 

Tge cuntegnan ils singuls toms?
Tom I: La geografia artistica. La topografia da la Svizra, sias vias e ses linguatgs han caracterisà grondamain l'art ed ils stils. Da tge pajais e regiuns da l'exteriur è la cultura svizra vegnida influenzada, pertge ed en tge moda e maniera? Igl è zunt impurtant da vesair quests connexs en in temp, nua che noss pajais s'avra per l'Europa.

Tom II: Il manaschi d'art. Tge cundiziuns promovan ovras artisticas, co vegnan quellas vendidas, conservadas, tradidas? Tge senn ha la conservaziun da l'ertadi cultural ed artistic, tge obligaziun ha il maun public e tgi procura il manaschi d'art e cultura? Talas dumondas èn vegnidas tschentadas en l'istorgia e vegnan discutadas vinavant, oz er en il pli pitschen vitg. 

Tom III: L'architectura religiusa. Las baselgias, chapluttas, catedralas, sontgets, valan sco ils monuments ils pli expressivs da noss pajais. Ils lieus nua che tals objects stattan, co els èn postads en la cuntrada ed en tge quantitad raquintan entiras istorgias davart l'olma dal pievel che ha construì quests edifizis. Ins sto be savair leger il linguatg ch'els discurran en lur architectura ed en lur furmaziun.

Tom IV: L'architectura profana. Ils edifizis profans èn main perscrutads ch'ils edifizis sacrals. Qua vegnan preschentads ils objects ils pli conuschents en lur construcziun, execuziun e funcziun. L'autur declera er ils motivs socials e politics connectads cun ils bajetgs preschentads e mussa, co furma architectonica e decoraziun artistica expriman il spiert dal temp.

Tom V: La pictura dal temp medieval. En questa epoca dominava la pictura da paraid, sin tavlas da lain, sin vaider ed en cudeschs. Quest art existiva plitost en la regiun da las Alps e betg specificamain en la Confederaziun d'alura. Quest fatg dat la pussaivladad da guardar sur noss cunfins ora e da vesair che noss pajais è vegnì influenzà gia baud grondamain da l'exteriur.

Tom VI: La pictura da l'epoca moderna. Quest tom furma la cuntinuaziun dal tom V e tracta la pictura davent da la refurmaziun fin als onns 50 dal 20avel tschientaner. I vegnan er discutadas las ovras importadas ed exportadas e la lavur dals artists svizzers a l'exteriur.

Tom VII: La sculptura. Quest tom tracta las ovras ertadas dals Romans fin a las sculpturas autodestructivas dals onns 80 da noss tschientaner. L'autur analisescha l'influenza da l'incumbensader sin l'ovra. El tschenta er la dumonda, quant independenta che la sculptura po esser da l'architectura, da la pictura e da l'artisanat.

Tom VIII: Artisanat, art applitgà. Objects ch'ins dovra mintgadi expriman enorm bler davart la vita culturala d'in pievel e da sia elita culturala. Las ovras preschentadas en quest tom cumpiglian tailas, ornamentica, mobiglias, vaschella, armas, uras, munaidas e medaglias.

Tom IX: L'art popular. Ina dumonda fascinanta: Tgenina è la differenza tranter art popular ed art "elitar"? E co s'exprima quella en in pajais che nun ha mai gì ina cultura curtisana? Co san ins distinguer l'art rural da l'art municipal? E tge valita ha l'industria turistica da souvenirs? Las respostas èn interessantas e franc discutablas.

Tom X: L'iconografia naziunala. Il titel è plitost intellectual. Il cuntegn dal cudesch però zunt captivant. L'autur mussa co la Confederaziun ha stgaffì ina identitad svizra cun promover la pictura, l'architectura ed il film. La figura da Tell, la chasa federala, il museum naziunal, munaidas, medaglias e marcas postalas han ins creà en il davos tschientaner per sa far sa sentir ils Turitgais, Grischuns, Tessinais ed auters sco patriots svizzers. Prest ston ins forsa promover sumegliants maletgs e monuments per far sentir ils Svizzers sco Europeans.

Tom XI: Cultura industriala. Quest tom s'occupa cun la cultura architectonica, tecnica industriala dal temp da l'industrialisaziun fin a la fabricaziun d'automobils e da la swatch. L'autur mussa, co exempels e pregiudizis dirigian las isanzas visualas dals Svizzers.

Tom XII: La scena artistica actuala. L'art actual svizzer è multifar e na lev da chapir. Ils auturs da quest tom emprovan da s'approximar a quel e d'eruir, schebain i dat insumma insatge svizzer en l'art dals artists svizzers contemporans.

Tom XIII Register.

[Pagina rumantscha]