50 onns Rumantsch sco linguatg naziunal

Da Bernard Cathomas

Ils 20 da favrer èsi sta precis 50 onns ch'il pievel svizzer ha renconuschì il rumantsch sco linguatg naziunal svizzer sper il tudestg, il franzos ed il talian. En quella votaziun istorica per la Rumantschia han ils votants approvà cun ina maioritad da passa 90% ina revisiun da l'artitgel 116 da la constituziun federala. Dapi ils 20 da favrer 1938 tuna quest artitgel:

“Das Deutsche, Französische, Italienische und Rätoromanische sind die Nationalsprachen der Schweiz.”

La Rumantschia vegn a festivar quest giubileum cun differentas occurrenzas durant l’onn 1988. La culminaziun da las festivitads vegn bain ad esser la “Scuntrada dal pievel rumantsch” che ha lieu dals 4 als 8 d'avust 1988 a Scuol. Il DIALOG RUMANTSCH less deditgar las proximas paginas al giubileum da 50 onns Rumantsch sco linguatg naziunal cun differentas contribuziuns, ed oravant tut cun preschentar era la “Scuntrada” a la giuventetgna rumantscha, sperond uschia da pudair forsa motivar in u l’auter da passentar in per dis a Scuol.

Tgi che ha la giuventetgna...
...ha l’avegnir. Ha il rumantsch sut quest aspect in avegnir? Ha el la giuventetgna? È il linguatg oz in tema per la giuventetgna e vesa ella in pensum da s’engaschar per francar e promover il rumantsch?
1986 schevan nus: “En emprima lingia esser giuvens e contemporans dad in mund che sa mida e che ha in futur, e pir alura Rumantschs.”
Linguatg aveva plitost segunda u terza prioritad. Ins era critic e sceptic vers quels che represchentavan organisaziuns e instituziuns ed exprimiva temerariamain ils dubis. Frasas e flosclas irritavan da lez temp per franc tuttina sco oz. Ed i deva temas da discussiuns e champs d’acziun pli attractivs ch’il rumantsch. E tuttina laschava er questa tematica betg paus ed ins fascheva plans, tge ch’ins stuess far co e cura e nua per dar ina schanza al rumantsch.
Insaquantas da las ideas da lez temp da mia generaziun (quels ch’èn oz en ils 40) han ins pudì pruvar da realisar ils davos onns: Dar al linguatg in territori, cuntanscher sia preschientscha en ils divers secturs, crear in linguatg da scrittira communabel, pratitgar la bilinguitad, e.a... In pau è reussì, auter per part ed auter insumma betg. Quest onn commemorativ per la votaziun da 1938 fiss ina buna chaschun da trair bilantscha critica. Nus vegnin a pruvar da far quai a la Scuntrada a Scuol.

Tge din ils giuvens e las giuvnas da quai ch’ins ha fatg e co vesan els l'avegnir dal linguatg? La giuventetgna dad oz di pauc en quest reguard, ni pro ni contra. En mintga cas aud jau pauc. Donn, jau udiss gugent, er resuns critics che dessan chaschun da discussiunar e dad ir en ils detagls.
Per mancanza da resuns orals spontans avain nus fatg ina retschertga en scrit, realisada da l'universitad da Basilea. Scolaras e scolars da scola media, da la scola da purs al Plantahof, da las scolas professiunalas e singulas persunas - en tut 469 - han respundì. Ils resultats che vegnan preschentads pli detagliadamain a la Scuntrada a Scuol èn frappants. Qua mo varsaquants exempels: 63,6% giavischan dapli rumantsch en scola e 53% er dapli instrucziun en talian (igl è bain quasi in scandal ch’ils rumantschs emprendan per regla strusch talian sco linguatg chantunal grischun). Anc pli blers, numnadamain 63,5%, vulessan dapli englais en scola. 45% legian savens ina gasetta rumantscha. 71,4% dals giuvens rumantschs discurran il pli gugent rumantsch (15,8% dialect svizzer), dentant be 20,3% legian il pli gugent rumantsch (56,7% prefereschan il tudestg da scrittira per la lectura) e be 33% scrivan il pli gugent rumantsch (42,9% tudestg da scrittira)! Ina gronda part scriva insumma be da rar!
Interessant è che la gronda maioritad sustegna da princip las stentas e provas per mantegnair il rumantsch e giavischassan schizunt dapli mesiras concretas. 31,8% chattan il rumantsch grischun “ina bun'idea” e 22,4% schizunt “necessari”. Be 19,2% giuditgeschan il rumantsch grischun “betg necessari” e 11,5% schizunt “nuschaivel” per 61 % fissi realistic d’instruir rumantsch da la 1.-9. classa e 74,6% giavischan dapli rumantsch en scolas professiunalas e medias. Schizunt 89% vesan gronds avantatgs dal rumantsch per emprender linguatgs esters; 71,6% vulan dentant er ch'ils Rumantschs sappian bain tudestg. E la finala giavischan 58,2% mesiras severas da las vischnancas rumantschas per far s'adattar ils esters al rumantsch en ils secturs publics.
Quests resultats èn statisticamain represchentativs e duessan pia constar. L'in u l'auter valess dentant ina discussiun approfundada. La Scuntrada a Scuol fiss ina buna chaschun. Jau ma legrel da la scuntrada surtut cun ils giuvens e da discussiuns animadas e cuntradictoricas.

La via dal rumantsch ad in linguatg naziunal svizzer e las consequenzas da la votaziun dals 20 da favrer 1938 per la quarta lingua.

Avant la votaziun: la renaschientscha rumantscha 1919-1938
-	gia a la fin dal 19aveI tschientaner nascha in interess scientific e litterar per il rumantsch che maina a la fundaziun dad organisaziuns sco la Societad Retorumantscha u la Romania e l'Uniun dals Grischs.
-	il 1919 vegn fundada la Lia Rumantscha sco uniun da tetg da las differentas organisaziuns regiunalas e spezialas.
-	gia a chaschun da la fundaziun da la Lia Rumantscha è vegnì fatg in postulat che pretendeva la renconuschientscha dal rumantsch sco linguatg naziunal.
-	1931: formulaziun ed expressiun publica da la pretaisa tras la radunanza generala da l'organisaziun da students “Ladinia”.
-	1934: resoluziun da las quatter organisaziuns da students rumantschas a Razén da pretender la renconuschientscha dal rumantsch sco linguatg naziunal a chaschun da la proxima revisiun da la constituziun federala.
-	1934: moziun da Sep Mudest Nay en il Cussegl Grond (ses. da primavaira). Durant la sessiun d'atun vegn la moziun declerada relevanta e va a la regenza.
-	1935: instanza da la regenza grischuna al Cussegl federal.
-	1936: interpellaziun da cussegl naziunal Condrau al Cussegl naziunal davart las pussaivladads da vegnir encunter als giavischs dals Rumantschs.
-	1937: proposta dal Cussegl federal al parlament da midar l'artitgel 116 da la constituziun. Votaziun en il parlament senza cuntravuschs.

La votaziun
-	20 da favrer 1938: cun 574991 cunter 52827 vuschs, tar ina participaziun da 54,3%, accepta il pievel svizzer il rumantsch sco linguatg naziunal.

Suenter la votaziun: il rumantsch sco linguatg naziunal
-	impurtanza da la votaziun
o	vers l'exteriur: demonstraziun da l'independenza dal rumantsch.
o	per la Svizra: defender nossa varietad culturala.
o	per ils Rumantschs: curaschi per il cumbat per il mantegniment da nossa lingua e cultura.
o	consequenzas directas:
o	augment considerabel dal sustegn finanzial da la Confederaziun.
o	promoziun da la perscrutaziun scientifica dal rumantsch cun meds finanzials da la Confederaziun.
o	augment dad autras contribuziuns sco p.ex. dal chantun e da differentas instituziuns.
o	consequenzas indirectas: - nums uffizials rumantschs per passa 50 vischnancas 
o	rumantschas.
o	fundaziun da la “Cuminanza radio rumantsch” 1946.
o	ulteriurs sforzs per il mantegniment e la tgira dal rumantsch:
o	vocabularis e grammaticas,
o	diversas publicaziuns,
o	promoziun dal rumantsch en scola,
o	scolinas rumantschas,
o	rumantsch en la vita da mintgadi (inscripziuns, assimilaziun, teater, chant,
o	radio, televisiun, etc.).

A partir dals onns 80 èn ils sforzs da mantegnair e promover linguatg e cultura rumantsch vegnids intensivads. In sustegn finanzial supplementar ed ina politica da linguatg pli activa da la Lia Rumantscha han purtà gia differents resultats:
-	la creaziun dal rumantsch grischun sco linguatg unifitgà per tut ils idioms rumantschs ha gì in success remartgabel ed ha fatg in grond svilup durant ses emprims onns d’existenza.
-	grazia al rumantsch grischun èsi stà pussaivel da realisar parzialmain la finamira da la normalisaziun da la situaziun dal rumantsch, numnadamain augmentar la preschientscha dal rumantsch e tut ils champs da la vita da mintgadi. 
-	entras la politica da linguatg activada ed entras ina preschientscha pli derasada dal rumantsch en la vita da mintgadi ha la Rumantschia survegnì dapli impurtanza era ordaifer ils cunfins dal territori rumantsch.
-	tut quests facturs han stgaffì las premissas che la Rumantschia stat probablamain avant in ulteriur meglierament marcant da sia situaziun legala sin livel federal: ina moziun da la delegaziun grischuna en il Cussegl naziunal (moziun Bundi) pretenda ina ulteriura revisiun da l'artitgel 116 da la constituziun federala. Quest nov artitgel 116 garantiss il sustegniment da la Confederaziun per il territori linguistic da minoritads periclitadas, ed er il diever dal rumantsch sin champ federal en dumondas che pertutgan il territori rumantsch. Il rumantsch survegniss sper il status impurtant, ma plitost simbolic d'in linguatg naziunal, er sia plazza sco linguatg uffizial per chaussas che van da Berna al territori rumantsch.

SCUNTRADA RUMANTSCHA 88 a Scuol
Ils 20 da favrer 1938 è vegnì declerà il linguatg rumantsch tras votaziun federala sco quart linguatg naziunal svizzer. Il conclus è stà ina demonstraziun da solidaritad e da voluntad d'unitad naziunala.
A questa data istorica duess la SCUNTRADA 88 esser deditgada. Festivar in giubileum deditgà a quels ch'han realisà e gidà a realisar l’ovra ch'ins commemorescha. I na basta dentant da far in simpel inventari dal cuntanschì u manchentà ils davos 50 onns. Bler pli impurtant è il sguard enavant ord la retrospectiva, la decidida voluntad da cuntinuar il viadi vers la finamira elegida.
II program che la Lia Rumantscha ha elavurà per la SCUNTRADA che ha lieu ils 3 fin ils 15 d'avust 1988 a Scuol è in purschida fitg variada, nua che bunamain mintgin vess da chattar insatge tenor ses interess spezials. Las occurrenzas dal program da l’emna èn structuradas en differents geners: d’ina vart chatt'ins excursiuns, champs, exposiziuns; ina auter bloc d’occurrenzas èn ils ateliers, seminaris, curs e colloquis ed ina terza part principala furman referats, prelecziuns e lecziuns. I dat dentant era posts da lavur, accents dal di ed in sectur davart la vita indigena. Mintgadi vegnan envidadas gruppas d'interess e las tematicas che stattan en il center da mintgadi èn natiralmain coordinadas cun questas gruppas. Il di spezial per la giuventetgna vegn ad esser il venderdi nua che la Lia Rumantscha envida gruppas d'emprendists e presidents d'uniuns da giuventetgna sco gruppa d’interess.
Natiralmain na mancan tar talas occasiuns betg acts simbolics e commemorativs e surtut per ils Rumantschs ina gronda part deditgada al divertiment.

Tge porscha la SCUNTRADA 88 a Scuol a la giuventetgna? 
Cun las proximas lingias vuless il Dialog rumantsch preschentar in pau pli detagliadamain in per puncts or dal vast program, e quai surtut da quels che pudessan interessar en emprima lingia giuvnas e giuvens rumantschs:
Sco gia menziunà envida la Lia Rumantscha mintga di gruppas d'interess a la SCUNTRADA 88. Ils giasts dal di han la pussaivladad da visitar las differentas partiziuns da lavur da la LR dar Dicziunari Rumantsch Grischun e dal Studio regiunal rumantsch da radio/televisiun e da far part al program dal di. Il venderdi, ils 12 d'avust èn emprendists e presidents d'uniuns da giuventetgna giasts da la SCUNTRADA 88. Sut il titel “accents dal di” ha lieu quest venderdi ina discussiun al podium tranter giuvenils cun il tema: La vusch dals giuvens - speranza u resignaziun? Ils giuvens tranter rumantsch e tudestg. Co giuditgeschan els ils sforzs actuals a favur dal rumantsch? La saira dal venderdi, dal “di da la giuventetgna” è deditgada al Rock rumantsch.

Il comic
En in atelier da dissegnar dissegnan Peter Haas e ses collavuraturs il comic “L’Istorgia dals Rumantschs” (tom 2), la successiun dal tom ch’è cumparì l’atun dal 1987. Preschentaziun e demonstraziun da la lavur da dissegnar comics e discussiun, e quai mintgadi da la SCUNTRADA durant 2 uras (14.00-1 5.45).

Musica digitala
En in lavuratori experimental vegnan preschentads ils meds e l'infrastructura electronica per realisar musica digitala. Segiramain in’aventura per mintgin che ha interess per l’electronica e per musica moderna ed experimentala. Era quest lavuratori ha lieu mintgadi durant 2 uras (9.00-11.00).

Chanzuns popularas
Ils participants da quest atelier provan da dar nova vita a las chanzuns popularas rumantschas. Els emprendan da far differents accumpagnaments da chanzuns popularas veglias e modernas, profanas e religiusas, ed a far improvisaziuns a basa d’accords. L'atelier che ha lieu mintgadi da las 13.45 a las 15.45 è surtut adattà per giuvnas e giuvens instrumentalist(a)s e bun(a)s chantadur(a)s.

Atelier da video
Cun agid da scenettas da films vegnan discutads ed exercitads il linguatg da film, ils problems d'illuminaziun e da tun, la posiziun da la camera, sequenzas e dramaturgia. Per finir il lavuratori vegn inscenà in'idea dals participants. Ins vul emprender la manipulaziun ed il diever dals differents apparats, avair la survista dals differents sistems da video, lur avantatgs e dischavantatgs, emprender ad enconuscher la tecnica da film ed exempels per realisar in pitschen project da film. L'atelier ha lieu mintgadi da las 9.00 a las 11 .00.

Films rumantschs d’amaturs
En l'intschess rumantsch datti mo paucs amaturs da film. Las preschentaziuns dattan ina pitschna survista da lur producziuns e da la tecnica da filmar en general. Cun la tecnica da video ha il film d'amaturs danovamain survegnì in bun dumber d'aderents. L'electronica pussibilitescha ad in e mintgin da filmar. La qualitad dals films n’è dentant betg creschida, e quels amaturs che filmavan gia avant la midada a l’electronica èn lura restads tar la tecnica veglia. Preschentaziuns mintga saira da las 21.00 a las 24.00.

Il program en la furma actuala è in program provisoric. Sia furma definitiva dependa da l’interess e da las annunzias dad uschè blers participants sco pussaivel. Singulas occurrenzas pon mo vegnir realisadas sch'il dumber d'annunzias è suffizient. Perquai èsi indispensabel da pretender preannunzias per ina gronda part da las occurrenzas preschentadas en il program provisori. Tgi che ha survegnì plaschair e veglia da la SCUNTRAD 88 a Scuol e vuless avair infurmaziuns pli precisas per pudair s'annunziar po far trametter il program provisoric cun taluns d'annunzia da la Lia Rumantscha, via da la Plessur 
47, 7000 Cuira, Tel. 081/252 44 22.

La punt dals giuvens
Quest è il num d'in champ da giuvenils, che ha lieu durant la SCUNTRADA 88 dals 8 als 15 d'avust a Scuol. Il Dialog rumantsch ha discurrì cun in dals organisaturs da quest champ, cun Ruedi Bruderer, davart l’idea, la participaziun e l’andament da quest champ.

Dumonda: Tge è il champ “la punt dals giuvens”?
Resposta: Quest champ duai esser in champ avert, senza cunfins per giuvenils. Ils participants han la pussaivladad d’in’emna da vacanzas activas, in pau differentas, nua ch’els ston esser sez activs. Il champ stuess sviluppar in’atgna dinamica e betg viver da la consumaziun dad occurrenzas purschidas dals organisaturs. I sa tracta da far experientschas vicendaivlas persunalas e generalas.

Dumonda: Tge è stà l’idea che ha manà a l’organisaziun da quest champ?
Resposta: L'idea da quest champ è da stgaffir punts tranter gruppas da differentas regiuns linguisticas e culturalas, da porscher la basa per in inscunter senza cunfins: Cun quai che l'Engiadina bassa ha adina gì contacts era cun las regiuns vischinantas da l’Austria e da l'Italia surpassa quest champ era ils cunfins da la Svizra ed integrescha era gruppas da quellas regiuns.

Dumonda: Tgi po participar a quest champ da giuvenils?
Resposta: A quest champ sa pon participar 80 persunas tranter 17 e 30 onns. Questas persunas duain derivar da differentas regiuns linguisticas e culturalas. Dal Grischun duain esser represchentads ils Rumantschs, ils Gualsers, ils Grischuns da linguatg tudestg e da linguatg talian. Da l’ulteriura Svizra datti represchentanzas da la Svizra tudestga, dal Tessin e da la Romandie. Da l’exteriur èn previsas gruppas da las regiuns vischinantas sco da la Valtellina, dal Tirol (Austria), dal Tirol dal sid (Ladins da las Dolomitas, tudestgs e talians) e dal Friul.

Dumonda: Tge fan quels giuvenils durant quest'emna?
Resposta: Ils participants lavuran en trais gruppas davart differentas tematicas: Ina gruppa tracta il tema “convivenza tranter gruppas socialas, linguisticas e culturalas”, in'autra “la vita en regiuns da muntogna” e la terza il tema plitost simbolic “Tamangur mia amur”. La lavur da las gruppas consista en emprima lingia da la racolta d’infurmaziuns, da retschertgas, dad excursiuns e da discussiun. Las differentas tematicas duain adina vegnir messas en stretga relaziun cun il passà - preschent - avegnir. Il singul participant è al medem mument in individi ed in commember d'ina gruppaziun a l’intern dal champ.
La diversitad culturala e linguistica è caracteristica per la Svizra e per il Grischun, ed en emprima lingia era per quest champ. L’identitad individuala è perquai la tematica centrala dal champ. La voluntad da mantegnair e promover quest’identitad s’exprima simbolicamain en il cumbat etern dal schember stortiglià cunter l’influenza da las malauras e dals umans. In factur impurtant dal champ vegn segiramain as esser il star da cumpagnia ed il contact vicendaivel tranter ils singuls participants sco era tranter las singulas gruppas linguisticas e culturalas.

Dumonda: Ina gruppa ha sco tema “Tamangur – mi’amur”, quai vul dir quest cumbat simbolic dal schember. Ella prepara era l’act simbolic da l’entira SCUNTRADA. Co sa preschenta quest act simbolic?
Resposta: Il punct culminant da l’entir inscunter vegn ad esser l’implantaziun da giuvens schembers en il guaud da Tamangur en la Val S-charl ch’è daventà cun il poet engiadinais Peider Lansel in simbol per la sort e la speranza dal pievel rumantsch. La gruppa da lavur “Tamangur” prepara ensemen cun la giuventetgna da Scuol, cun discussiuns, referats e lavurs praticas l’act simbolic per la fin da la SCUNTRADA 88.

Giuvenils che han interess da sa participar al champ “la pool dals giuvens” pon far trametter il program da la SCUNTRADA 88 da la Lia Rumantscha, via da la Plessur 41, 7000 Cuira, tel. 081/22 44 22 e pon s'annunziar cun il talun d'annunzia agiuntà en il program (numer da program 88).