Avanzada da la lingua tudestga e da las linguas estras, sminuziun dal rumantsch

(cc) 

La cultura da linguas en il Grischun, il "chantun da las trais linguas naziunalas", è suttamessa ad ina midada considerabla e constanta sco en strusch in auter chantun svizzer. Il tudestg è vegnì rinforzà tras il svilup demografic e linguistic. Il process d’erosiun dal territori linguistic rumantsch ha cuntinuà. Talian ha bain pers sco lingua principala, ma è derasà uschè ferm sco segunda lingua, che sia quota è creschida levamain. Quai mussa la valitaziun da las cifras da la dumbraziun dal pievel dal 2000 publitgadas dacurt da l’uffizi federal per statistica e valitadas da l’uffizi per economia e turissem dal Grischun.

Lingua principala
En il Grischun inditgeschan 68,3% da la populaziun tudestg sco lingua principala (q.v.d. la lingua, en la quala insatgi patratga e la quala insatgi sa il meglier), 14,5% rumantsch e 10,2% talian. Sulettamain 0,5% discurra la lingua naziunala franzosa. 6,5% da la populaziun en il Grischun discurra ina lingua principala estra. Portugais (3099) e serb/croat (3036) èn represchentads il pli ferm. Alura suondan albanais (1277), spagnol (852), englais (699), ollandais (475) e tirc (370). Tar ina quota d’esters da 15,1% da la populaziun munta quai, ch’ina gronda part da las estras e dals esters, principalmain persunas d’in stadi successur da l’anteriura Jugoslavia e da la gronda part da la segunda generaziun, sa serva d’ina lingua naziunala svizra sco lingua principala. 
Dapi 1990 è s’augmentada la populaziun che discurra tudestg per 12,4%, la part linguistica dal tudestg è creschida a medem temp per 4,5%. La populaziun che discurra talian è restada la medema, la part linguistica ha dentant pers 7,4%. La populaziun che discurra rumantsch ch’è sa sminuida ils ultims diesch onns per 8,9% ha pers 15,3% da sia part linguistica. En tschintg vischnancas grischunas è sa midada la maioritad linguistica en favur dal tudestg (Laax, Surcuolm, Alvaschagn, Brinzauls e Pazen-Farden). Las linguas estras èn creschidas en il medem temp per 7,3% tar in augment da la populaziun da 15,5%. Sur in spazi da temp pli lung pon ins percepir pli ferm il svilup linguistic. Avant 50 onns discurrivan en il Grischun anc 56,2% tudestg, 29,3% rumantsch, 13,2% talian e 1,3% franzos e linguas estras. Da 1950 al 2000 è s’augmentada la lingua tudestga per 21,5%, entant ch’il rumantsch ha pers parts linguisticas da 50,6% ed il talian talas da 22,5%. La part da las linguas estras è sa multiplitgada dudesch giadas en il medem temp. En Svizra tutgan 63,7% (1950 =72,1% e 1990 = 63,6%) al tudestg, 20,4% (1950 = 20,3% e 1990 = 19,2%) al franzos, 6,5% (1950 = 5,9% e 1990 = 7,6%) al talian, 0,5% (1950 = 1,0% e 1990 = 0,6%) al rumantsch e 9,0% (1950 = 0,7% e 1990 = 8,9%) a linguas estras.

Monolinguitad e plurilinguitad (linguas da mintgadi)
Var 64% da l’entira populaziun en il Grischun discurra ina, 22% discurra duas, 7% discurra trais u quatter linguas naziunalas. Da las Svizras e dals Svizzers discurran 65% ina, 23% duas e 8% trais u tuttas quatter linguas naziunalas. Da la populaziun residenta estra discurran 57% ina, 19% duas e 4% trais u quatter linguas naziunalas.
Sper ils 127 755 abitants da lingua principala tudestga discurran 23 105 persunas u 12% da la populaziun tudestg sco lingua estra. 11 365 persunas u 6% discurran ultra da quai rumantsch. Talian sco lingua estra discurran 22 759 persunas u 12% da la populaziun. Quai dat ina frequenza da linguas da mintgadi (lingua principala e lingua estra) da 61% per la lingua naziunala tudestga, 16% per la rumantscha, 17% per la taliana e 6% per la franzosa. La mobilitad che crescha pli e pli, il ferm augment da novas tecnologias da communicaziun ed il trend dal multilinguissem promova en il Grischun il tudestg sco lingua la pli derasada. Ma er la lingua englaisa daventa cuntinuadamain pli impurtanta; sin il champ da la scienza, en il commerzi internaziunal e per part er en il turissem occupa ella ina posiziun dominanta. Var 10% da la populaziun grischuna discurra englais. Da quest svilup patescha la lingua minoritara rumantscha. Dador il chantun discurran mo 0,4 fin 2,1 promils da la populaziun rumantsch sco lingua principala. Da tut la Svizra èn quai 35 095 persunas u 5 promils, 11,4% (Grischun – 8,9%) damain che 1990. En la glista da rangaziun da las linguas principalas (Svizra) figurescha il rumantsch sin posiziun 12 (1990 = 10avla posiziun). Il rumantsch grischun – la lingua unifitgada creada 1982 ed acceptada 1996 sco lingua uffiziala – na po betg impedir quella erosiun.